Reportage

Vrijwilligers houden de voedselbank draaiende in Morecambe - en ook de maatschappij

Armoede Wel een baan, maar geen geld voor eten: dat komt voor in het Verenigd Koninkrijk. En na een decennium van bezuinigingen is de overheid niet bij machte een vangnet te zijn. „Het zijn zware jaren geweest.”

Straatbeeld uit het Noord-Engelse Morecambe.
Straatbeeld uit het Noord-Engelse Morecambe. Foto Merlin Daleman

Alleen de straatnamen zijn deftig in dit deel van Morecambe – Regent Road en Westminster Road. De inhoud van een groene krat, uitgestald in een verlopen pand op de hoek van beide straten, laat zien hoe bar de wereld is voor Britten in armoede.

De bak bevat pakjes instantnoedels, cup-a-soup, kant-en-klaar-aardappelpuree, blikjes ham, sardientjes en bonen. „Dit noemen wij een kettle box”, zegt Briony Scott. „Dit verstrekken wij aan mensen die geen keuken hebben of die afgesloten zijn van het gas. Zij kunnen alleen eten bereiden met een waterkoker.”

Scott werkt bij de voedselbank in Morecambe. „Rauwe groente geven heeft absoluut geen zin”, zegt ze. Ze beent door het afgeladen hoofdkwartier van de voedselbank. Luiers en maandverband staan op kasten gestapeld, bussen babymelkpoeder en lange rijen dozen met koekjes, crackers, brood en conserven ernaast.

Op de begane grond wordt groente gesorteerd voor mensen die nog wel een functionerende keuken hebben. Overal hangt de geur van bloemkool. „Het is topdrukte”, zegt Scott. „In aanloop naar Kerst zitten mensen altijd nog krapper bij kas. En het zijn zware jaren geweest.”

De voedselbank in Morecambe wordt gerund door de Trussell Trust, een grote liefdadigheidsinstantie die 1.200 soortgelijke centra bestiert in het Verenigd Koninkrijk. Trussell Trust is niet religieus en a-politiek. Dus kan Scott dat ene beladen woord niet zelf in de mond nemen: austerity, het beleid van bezuinigingen en rem op overheidsuitgaven dat de Conservatieve regering vanaf 2010 voerde. Dat was volgens de Tories nodig om de overheidsfinanciën op orde te krijgen, nadat de regering van premier Gordon Brown (Labour) ruim honderd miljard pond uitgaf om Britse banken te redden tijdens de kredietcrisis van 2008.

Austerity als kil beleid

Scott toont de boekhouding van de voedselbank. In 2013 verstrekte de organisatie pakketten aan in totaal 2.131 bewoners van Morecambe en het naastgelegen Lancaster. In 2018 waren dat er 7.049. En dit jaar deelde de voedselbank weer meer pakketten uit dan vorig jaar. „Het is voor steeds meer mensen lastig rondkomen, ook al hebben ze een baan”, zegt Scott.

In april dit jaar publiceerde Philip Alston, een Australische hoogleraar internationale recht en speciaal rapporteur van de Verenigde Naties inzake mensenrechten en armoede, een vernietigend rapport over de gevolgen van het Britse bezuinigingsbeleid. „Austerity, ingezet in 2010, wordt grotendeels voortgezet, ondanks de tragische maatschappelijke gevolgen”, schrijft Alston. Hij somt op dat er meer voedselbanken zijn, meer daklozen, meer kinderen die in bittere armoede leven en honger hebben, minder buurtcentra, minder zorgvoorzieningen en een dalende levensverwachting voor kwetsbare groepen. „De lijm die een groot deel van de Britse maatschappij sinds de Tweede Wereldoorlog bijeenhield, is met opzet verwijderd en vervangen door een kille en onverschillige aanpak”, aldus Alston.

De Britse regering reageerde geagiteerd op het rapport. Amber Rudd, toenmalig minister van Sociale Zaken, beschuldigde Alston van „politiek taalgebruik”. De Tories wijzen ter rechtvaardiging op het snelle economische herstel vergeleken met het aanmodderen in de eurozone en de historisch lage werkloosheid (momenteel 3,8 procent).

Dat verweer gaat niet op, concludeert Alston. Lage werkloosheid is geen armoedebestrijding. De helft van het deel van de beroepsbevolking dat onder de armoedegrens leeft, heeft een baan. Een op de zes mensen die naar de voedselbanken van de Trussell Trust worden verwezen werkt eveneens, schrijft Alston. „Bijna 60 procent van mensen die in het VK in armoede leven, wonen in een huishouden waar iemand betaald werk verricht.” Er zijn zelfs 2,8 miljoen Britten in armoede die in een huishouden wonen waar alle volwassenen werken.

De toename van deze working poor heeft meerdere oorzaken. Lonen aan de onderkant van de arbeidsmarkt stijgen niet hard genoeg vergeleken met kosten voor levensonderhoud. Nul-urencontracten zorgen voor financiële onzekerheid en verborgen tijdelijke werkloosheid.

Geen geld hebben is een dure zaak

Armoede is in Morecambe niet verborgen. In de buurten waar de voedselbank de meeste pakketten uitdeelt, ligt her en der afval in de voortuinen, zelfs een kapotte wc-pot. Woonkamers zijn Spartaans ingericht, soms zonder meubilair. Bewoners zien er ongezond uit, met overgewicht en een slechte huid.

Bij de voedselbank leggen de vrijwilligers zakelijk de economie van armoede uit. Gezond eten is duurder dan ongezond eten. Een zak sinaasappelen is wellicht relatief goedkoper dan een zak friet, want je doet er langer mee, maar als je slechts tien pond per week te besteden hebt, kan je je die luxe van bulk-inkopen niet permitteren. „Geen geld hebben is een dure zaak”, zegt Briony Scott.

Labour belooft in de verkiezingscampagne om het minimumloon op te schroeven van 8,21 pond (9,73 euro) naar 10 pond per uur. Ook wil de arbeiderspartij massaal investeren in sociale voorzieningen en het huidige uitkeringsstelsel vervangen. De Conservatieven beloven belastingverlagingen en lagere contributies voor sociale zekerheid voor lagere inkomensgroepen.

De Engelse ziekte

Op lokaal niveau leidde armoede twee jaar geleden tot een rel in Morecambe. Uit cijfers van End Poverty Now, een liefdadigheidsinstelling, op basis van onderzoek van Loughborough University, blijkt dat 23 procent van de kinderen in Morecambe onder de armoedegrens leeft. Dat is nipt hoger dan het landelijke gemiddelde (22 procent), volgens End Poverty Now.

In een tv-reportage voor ITV zei het schoolhoofd van Morecambe Bay Primary School dat de problemen nijpend waren. Ze stond zelfs toe dat ouders meeaten met het schoolontbijt, omdat ze een paar keer waren flauwgevallen op school. Een huisarts zei dat hij kinderen had gezien met de Engelse ziekte, een botafwijking als gevolg van vitaminentekort, die voorkwam in de sloppenwijken van Britse industriesteden in de achttiende eeuw en negentiende eeuw.

David Morris, het Conservatieve Lagerhuislid voor Morecambe, viel de boodschappers aan. Hij zei dat de schoolinspectie geen afwijkende en buitensporige armoede had geconstateerd op de school en dat de twee klokkenluiders banden hadden met Momentum, de links-activistische beweging binnen Labour.

Onzin, zeiden de huisarts en het schoolhoofd. Ze verweten Morris struisvogelgedrag, maar de felle repliek van het Lagerhuislid blijft niet zonder gevolgen. Het schoolhoofd wijst een verzoek voor een interview in campagnetijd af. „Ze is voorzichtig geworden”, zegt haar secretaresse.

Enige warme droge plek

Niet ver van de voedselbank zit More Music, een organisatie die met muziekprojecten kwetsbare groepen, ouderen, jongeren, vluchtelingen, probeert op te beuren. Artistiek directeur Loz Kaye gelooft zeker in de kracht die schuilt in een paar uur liedjes zingen en pianospelen. Maar hij weet dat More Music voor sommigen van primair belang is.

„Die scone die ze tijdens de pauze krijgen, kan zo maar het enige zijn wat bezoekers op een middag te eten hebben”, zegt Kaye. „En ik weet van sommige van onze deelnemers dat More Music de enige plek is waar ze heen kunnen, waar het droog is en waar de verwarming aanstaat.”

Dat is een neveneffect van austerity, constateerde VN-rapporteur Alston. „Vrijwilligers hebben op bewonderenswaardige wijze het gat gevuld veroorzaakt door bezuinigingen”, schrijft hij. Austerity is in die zin een vorm van uitbesteding van voormalige overheidstaken.

Dat is onhoudbaar, concludeert Alston. „Een voedselbank kan niet doen wat de overheid hoort te doen. En leraren, die misschien zelf wel afhankelijk zijn van een voedselbank, zijn niet bij machte om te zorgen dat hun leerlingen schone kleding en genoeg te eten hebben.”

Briony Scott van de voedselbank ziet iedere dag somberheid, maar ze is zelf bijster opgewekt. Ze kijkt toe hoe tientallen vrijwilligers kort pauzeren voor de lunch. Ze eten boterhammen en drinken thee. „Ik zie dat er negentig vrijwilligers zijn die hier keihard werken. Dat laat zien dat Morecambe gemeenschapszin heeft”, zegt ze. „Niemand hier zal toestaan dat iemand hongerig de Kerstdagen doorbrengt.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Waar gaan de verkiezingen in het VK nu écht over?

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.