‘Voor het kunstbegrip van de gewone man is de muur-banaan niet goed’

De ophef over de muur-banaan van Maurizio Cattelan is deel van zijn kunstwerk, zegt museumdirecteur Sjarel Ex. Drie vragen over het bananenkunstwerk.

Instagrammers kopiëren en parodiëren het kunstwerk van de muurbanaan.
Instagrammers kopiëren en parodiëren het kunstwerk van de muurbanaan. Beeld Instagram

De mooiste krantenkop over de muur-banaan van 120.000 dollar stond vrijdag op de voorpagina van The New York Post: ‘BANANAS! Art world gone mad’.

De exorbitante vraagprijs voor een echte banaan die met een strook grijze tape aan de muur is geplakt, maakte direct al veel los. Maar een dag later, op zaterdag, werd het kunstwerk van de Italiaanse kunstenaar Maurizio Cattelan pas echt breaking news. Daarvoor zorgde ene David Datuna, een in New York gevestigde kunstenaar uit Georgië. Op de kunstbeurs Art Basel Miami pulkte hij het kunstwerk van Cattelan van de muur om het vervolgens bedachtzaam op te eten. „Ik ben een hongerige kunstenaar”, zei Datuna. „Kost dit echt 150.000 dollar? Smaakt goed. Heeft u er nog meer?”

Omdat zo’n twintig beursbezoekers Datuna met hun telefoon filmden, ging het incident onmiddellijk de wereld over. Datuma noemde het opeten van de banaan een kunstwerk: Hungry Artist. Performance art met een kunstwerk van een ander, was dat al eens eerder gebeurd?

Na het (onbestrafte) voorval ontstonden op de kunstbeurs Mona Lisa-achtige taferelen. Nadat de galeriehouder een reserve-banaan op de muur had geplakt, kostte het vier politie-agenten alle moeite de nieuwsgierige bezoekers achter een inderhaast gespannen afzetkoord te houden.

Zondag, de laatste beursdag, was het kunstwerk verdwenen. Op verzoek van de beursorganisatie, bleek uit een persbericht. „De menigte rond de installatie vormde een ernstig gezondheids- en veiligheidsrisico, evenals een toegangsprobleem voor de beurs.” Comedian, zoals Cattelan zijn efemere fruitstilleven doopte, roept drie vragen op.

1Wie is deze kunstenaar?

Maurizio Cattelan (Padua, 1960) is een Italiaanse kunstschavuit die kunstwerken maakt die mechanismen in de kunstwereld blootleggen.

In 1996 zou hij meedoen aan een tentoonstelling in De Appel, centrum voor hedendaagse kunst in Amsterdam. Zijn bijdrage bestond uit in verhuisdozen verpakte beeldhouwwerken van Paul de Reus. Die sculpturen van de Nederlandse kunstenaar had Cattelan ’s nachts gestolen bij de Bloom Gallery in de Bloemstraat.

Ook later zocht hij dikwijls de grenzen op. In 1999 plakte Cattelan zijn Milanese galeriehouder Massimo De Carlo voor één avond met duct tape aan de muur van zijn kunsthandel. Sommige katholieken ergerden zich over zijn wassen beeld Het Negende Uur (1999), een realistische sculptuur van paus Johannes Paulus II die getroffen wordt door een meteoriet. Ook Hem (2002), een knielende of misschien zelfs biddende Adolf Hitler tentoongesteld op een binnenplaats in het voormalige ghetto van Warschau, ergerde velen.

Enorm geliefd bij de bezoekers van Boijmans is zijn beeld Untitled (Manhole) (2001): in een zaaltje met oude schilderijen in het museum komt Cattelan als beeld uit een gat in de vloer gekropen. In het Guggenheim Museum in New York stonden bezoekers soms uren in de rij om hun behoefte te doen op Cattelans wc van massief goud. Een sculptuur die hij, mogelijk als knipoog naar Donald Trumps hebzucht, Amerika (2016) had genoemd.

2Is de muur-banaan eigenlijk wel kunst?

De Frans-Amerikaanse kunstenaar Marcel Duchamp zond voor een tentoonstelling in New York in 1917 een industrieel vervaardigd urinoir in. Deze ‘readymade’ werd toen verontwaardigd geweigerd, maar recent verkozen vijfhonderd kunstkenners Duchamps Fountain tot het invloedrijkste kunstwerk van de twintigste eeuw.

Na Duchamp hebben talloze kunstenaars zich gericht op het maken van kunst waarbij het idee belangrijker is dan esthetische of materiaal-technische afwegingen. Een bekend Nederlands voorbeeld is de pindakaasvloer van Wim T. Schippers.

Cattelan liet in een gesprek met Artnet News weten dat hij lang heeft nagedacht hoe hij Comedian zou uitvoeren. Hij maakte versies van brons en was, maar die zinden hem niet. Cattelan: „Uiteindelijk werd ik op een dag wakker en zei: ‘De banaan hoort een echte banaan te zijn’.”

Op Instagram wemelt het inmiddels van de copycats die fruit, maar ook pizza, poezen en zelfs Donald Trump met grijze tape aan de muur hebben geplakt. Galeriehouder Emmanuel Perrotin legde op de beurs uit dat alleen een door Cattelan getekend certificaat een muur-banaan tot kunstwerk maakt.

De eerste koper, de Française Sarah Andelman, heeft dat begrepen. Zij vertelde aan een verslaggeefster van The New York Times dat ze van plan is om in elk geval het certificaat in haar kantoor op te hangen.

3Waarom maakt de muur-banaan zo veel los?

Cattelan laat zijn kunstwerken altijd spreken. Over de muur-banaan zei hij tegen Artnet alleen dat hij recentelijk in galeries vele schilderijen zag die hem hadden geïnspireerd. „Ik ben niet in Miami, maar ik ga ervan uit dat het daar ook vol hangt met schilderijen. Een banaan erbij leek me een goede aanvulling.”

Sjarel Ex, de directeur van Boijmans, noemt Comedian een „echte Cattelan” en „een mooi, nihilistisch kunstwerk”. Toen hij las over de muur-banaan dacht hij twee dingen. Ex: „Voor het kunstbegrip van de gewone man en onze minister-president is dit niet goed; je moet een beetje van de kunstwereld zijn om dit kunstwerk te waarderen. En ook dacht ik: dit wordt een kunstwerk dat zich vormt in de media. Door nu met mij te bellen en erover te schrijven, worden we onderdeel van dit kunstwerk. Het is een idee, een verfrissend idee in tijden waarin over prijzen van kunst vaak schande wordt gesproken.”

Cattelans galeriehouder Perrotin verkocht alle vier beschikbare exemplaren van het kunstwerk, waarvan twee aan musea. Het totaalbedrag dat daarmee was gemoeid – omgerekend 488.000 euro – spreekt zeer tot de verbeelding. De Amerikaanse kunstcriticus Robert Storr noemde Cattelan in The New York Times de anti-Warhol. „Andy hield ons voor dat de cola die jij en ik kopen democratisch was, want dat wij daarvoor net zo veel betaalden als Nelson Rockefeller [in de tijd van Warhol de rijkste man in de VS, red.]. Maar het is duidelijk dat Maurizio heeft begrepen dat de rijken veel, veel meer zullen betalen voor een op maat gemaakte banaan – inclusief beurse plekken. Hij laat hun bananenbrood van 120.000 euro per plak eten.”