Topvrouwen bijeenkomst in de Ridderzaal in Den Haag. Ingrid Katharina van Engelshoven is een Nederlands politica namens de Democraten 66. Sinds 26 oktober 2017 is zij minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Foto: David van Dam

Interview

‘Je kunt ook mannenquotum zeggen’

Liza Mügge Zijn quota de oplossing om meer vrouwen in de politiek te krijgen? Liza Mügge onderzocht wat er werkt in het buitenland.

Moeten er quota worden ingesteld om meer vrouwen in de politiek en het openbaar bestuur te krijgen? Die vraag is relevant nu de Tweede Kamer heeft besloten dat er een vrouwenquotum moet komen voor de top van het bedrijfsleven.

Liza Mügge, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam, kreeg in juni het verzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken een essay te schrijven over maatregelen die kunnen helpen om het aandeel vrouwen in de politiek en het openbaar bestuur te vergroten. Het stuk, dat ze met promovenda Zahra Runderkamp schreef, wordt maandag gepresenteerd tijdens een bijeenkomst georganiseerd door het ministerie en later naar de Tweede Kamer gestuurd.

Binnenlandse Zaken streeft naar 40 tot 60 procent vrouwen en 40 tot 60 procent mannen in alle lagen van het openbaar bestuur. Hoewel de percentages veelal hoger liggen dan in het bedrijfsleven, wordt voor vrouwen die 40 procent niet in alle bestuurslagen gehaald. Zo is maar één van de twaalf commissarissen van de koning een vrouw. Van alle burgemeesters en wethouders is net iets meer dan een kwart vrouw. Minister Kajsa Ollongren (D66), nu met ziekteverlof, heeft al een aantal maatregelen genomen. Ze wil onder meer dat bij elke voordracht voor een commissaris een vrouwelijke kandidaat zit en past daar de procedure op aan.

Survivalarmband

Voor we over quota gaan praten, wil Mügge het over iets anders hebben. Om meer vrouwen de politiek in te krijgen, moeten we beginnen met het bijstellen van stereotypen over mannen en vrouwen, zegt ze. Als voorbeeld noemt ze haar dochter, die op de basisschool voor Sinterklaas een hairextension kreeg, net als de andere meisjes in haar klas. De jongens kregen een survivalarmband. „Ook in de politiek zie je zulke stereotypen terug, bijvoorbeeld over goed politiek leiderschap.”

Lees ook: Zo beweeg je vrouwen de politiek in te gaan

Daarom is het volgens haar belangrijk dat er veel vrouwelijke rolmodellen in de politiek zijn. „Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat de kandidatuur van Hillary Clinton voor het presidentschap ervoor heeft gezorgd dat daar veel meer vrouwen over politiek gingen praten en daardoor politiek actief werden. Dat zij de verkiezingen niet won maakte daarbij niet uit.”

Mügge en Runderkamp hebben zich extra verdiept in de situatie in Zweden. Daar zijn vrouwennetwerken binnen politieke partijen van groot belang geweest voor het verhogen van de percentages vrouwen in de politiek en het bestuur, zagen zij. „Veel Nederlandse partijen hebben ook zo’n netwerk. Die zijn belangrijk voor het scouten en begeleiden van vrouwen. Binnenlandse Zaken zou kunnen overwegen partijen extra subsidie te geven als ze zo’n netwerk hebben.”

Wat Ollongren al goed doet, zegt Mügge, is het aanpassen van selectieprocedures in het openbaar bestuur. De minister schreef in juli dat benoemingscommissies voor burgemeesters niet meer uitsluitend uit mannen mogen bestaan en moeten worden getraind in ‘gendersensitief’ selecteren.

En ook de politieke werkomgeving kan volgens hen beter. In Groot-Brittannië is onderzoek gedaan naar een vrouwvriendelijkere inrichting van het parlement. Mügge „Tussen de portretten van al die mannen die al decennialang in de politiek heersen hangen nu ook vrouwen.”

Genderneutrale quota

Maar hoe zit het nou met quota? Mügge en Runderkamp hebben ook veel internationaal onderzoek bekeken dat daarover gaat. Dat politieke partijen in Scandinavië quota hanteren bij het samenstellen van hun kieslijsten is wel bekend. Dat zijn quota die partijen zichzelf opleggen. In Nederland doen twee politieke partijen dat: PvdA en GroenLinks. In Spanje en Portugal bestaan ook quota en die zijn wettelijk verplicht, nadat ze twee decennia vrijwillig waren. „Er zijn sancties aan verbonden”, vertelt Mügge. „In Portugal worden partijen die minder dan een derde vrouwen aandragen gekort op hun subsidie. In Spanje worden de kieslijsten zelfs afgekeurd.”

Luister ook naar onze podcast Haagse Zaken over het vrouwenquotum: Waarom het vrouwenquotum (g)een goed idee is

„Of er verplichte quota moeten worden ingevoerd, is een zaak van de politiek”, zegt Mügge diplomatiek. Een heel harde aanbeveling doet ze dan ook niet op dat vlak. Niet zoals de Sociaal-Economische Raad in september adviseerde een vrouwenquotum in te stellen voor de top van het bedrijfsleven.

Maar dat quota ook in de politiek een bruikbaar hulpmiddel kunnen zijn, staat voor Mügge wel vast. „Mits ze goed worden uitgelegd”, zegt ze. „In Lesotho bijvoorbeeld ging dat niet goed. Daar leidden quota juist tot wantrouwen jegens vrouwelijke bestuurders.”

De politicologe vindt daarom dat we moeten stoppen met spreken van ‘vrouwenquota’. „Dat legt de nadruk op het voortrekken van vrouwen. Het kan twijfel zaaien over hun competentie. Maar eigenlijk moet je quota zien als een correctie van een scheve situatie. Draai het eens om. Het klinkt heel anders als je het hebt over een mannenquotum. Dat je zegt: we willen maximaal 60 of 70 procent mannen aan de top.” Nog beter, zegt ze, is het om genderneutrale quota af te spreken. „Dan heb je het bijvoorbeeld over minimaal 40 procent vrouwen én mannen.”

Lees ook: Hoe is het om vicepremier en vrouw te zijn?

Ook als er geen quota komen kan er in de Nederlandse politiek iets veranderen, zegt Mügge. De auteurs verwachten een positief effect voor vrouwen als het kiesstelsel wordt hervormd zoals de staatscommissie-Remkes wil. Die stelt voor burgers te laten kiezen of ze stemmen op een partij óf op een afzonderlijke kandidaat. „De stemmen die op individuele kandidaten worden uitgebracht zouden meer gewicht krijgen”, zegt Mügge. „Dat zou in het voordeel uitpakken van vrouwen, want nu al worden er meer voorkeursstemmen uitgebracht op vrouwen dan op mannen.”

Meer vrouwen in bestuur en politiek, nog geen veertig procent