Recensie

Twee Maria’s, twee totaal verschillende versies van fado

Recensie Maria Mendes verzorgt samen met componist John Beasley een indrukwekkende jazzvariant van de Portugese fado. Maria Emília blijft dichter bij het traditionele fadohuis.

Maria Emília leerde het vak in de fadohuizen van Portugal en Brazilië.
Maria Emília leerde het vak in de fadohuizen van Portugal en Brazilië. Foto Anna van Kooij

‘Weet iemand wat fado is?”, vraagt zangeres Maria Mendes halverwege de avond. In het uitverkochte Bimhuis gaan ongeveer tien handen twijfelend omhoog. Dapper, want hoe definieer je een genre? Het is makkelijker te zeggen wat het niet is. „Nou, dit is in elk geval geen fado”, zegt Mendes stellig. Ook al luistert de zaal nu al een uur naar smartelijke Portugese poëzie en begint ze aan een lied van fadokoningin Amália Rodrigues, dit is geen fado. Maar wat is het dan wel?

De vraag die Mendes haar publiek stelt is des te interessanter omdat het begin van haar tour samenvalt met het bezoek van Maria Emília aan Nederland. Beide Maria’s zijn van een generatie (Mendes is 34 jaar, Emília 28 jaar) die hernieuwde interesse in de fado toont en beiden werden deels buiten Portugal muzikaal gevormd (Mendes in Nederland, Emília in Brazilië). Waar Mendes gebruikt wat ze nodig heeft voor een geheel eigen jazzinterpretatie, probeert Emília juist de sfeer van de traditionele fadohuizen te benaderen.

Bijzondere samenwerking

De avond in het Bimhuis is de live première van een bijzondere samenwerking tussen jazz-zangeres Mendes en de Amerikaanse producer en toetsenist John Beasley, bekend van werk met onder anderen Miles Davis en Herbie Hancock. Het duo heeft het op zich genomen om de poëzie en structuur van de fado als basis te nemen voor een open-minded en soms swingende jazzvariant. Mendes’ stem en improvisatiekunst staan voorop. In scats schiet ze van de donkere noten in een paar rake stappen de ijle hoogte in.

Beasley zelf zit aanvankelijk wat knorrig achter de keyboards, waardoor er alle ruimte is voor het uitstekende spel van de andere, Nederlandse jazzmusici. Het pianospel van Karel Boehlee dient Mendes prachtig en de wisselwerking tussen haar improvisaties en drummer Jasper van Hulten pakt beter uit dan de wat houterige strijkers die Beasley aan het begin van de avond uit het toetsen haalt. Misschien is het omdat hij de wat ondankbare taak heeft het orkestrale werk te presenteren dat op het album Close to Me voor rekening van het Metropole Orkest komt.

Wanneer Beasley loskomt met een funkimprovisatie op het prachtige Dança do Amor blijkt hoe rijk deze fadojazz uitpakt. Het meest traditionele deel van de avond bewaart Mendes voor het laatst. E Se Não for Fado vertaalt zij als ‘Wat als dit geen fado is?’. Het druipt van de smartelijke saudade die met het genre wordt geassocieerd. En in haar afsluitende song brengt ze met haar stem een ode aan de Portugese gitaar. Want als iets duidelijk maakte dat dit geen fado-concert was, dan was het wel de totale afwezigheid van gitaren op het podium.

Drie gitaren

Hoe anders is dat bij Maria Emília. Haar begeleiding bestaat uit basgitaar, akoestische gitaar en de lyrisch tokkelende twaalf snaren van de Portugese gitaar. De gitaristen zijn in het zwart gehuld, net als zijzelf. Ze zingt de songs van haar album Casa de Fado, verwijzend naar de fameuze traditionele fadohuizen (veelal restaurants) van Portugal en Brazilië waar zij het vak leerde. Haar stem is bij gecontroleerde uithalen prachtig donkerhees.

De poëzie en structuur van de fado blijft bij Emília fier overeind en ze maakt een terecht punt dat het genre veel meer is dan saudade. Ze bezingt het volle leven, met een stem vol emotie die in de toegift nog indrukwekkender blijkt als ze onversterkt zingt.

Muzikaal is het minder interessant dan de jazzvariant van Mendes, de twintig liederen van Emília kennen veelal dezelfde structuur. Het meest opvallend is nog wel hoe weinig Braziliaanse invloed te horen is in de muziek van de daar geboren zangeres. Daarvoor moeten we terug naar Mendes. Zij kreeg een compositie van het Braziliaanse muzikale genie Hermeto Pascoal. Het stuk, uitgeschreven op de achterkant van een evacuatieplan van een hotel, kostte Mendes en Beasley heel wat hoofdbrekens. Het werd uiteindelijk een uptempo jazznummer onder de titel Hermetos Fado for Maria, waarmee ze waarschijnlijk een klassieke casa de fado zouden worden uitgetrapt.

Maria Mendes speelt nog op 8 december in Utrecht, 12 en 13 december in Rotterdam, 14 december in Tilburg, 15 december in Deventer.

Maria Emília speelt 8 december in De Doelen, Rotterdam.