Reportage

‘Corruptie hadden we in Malta altijd al, maar niet eerder een misdadiger aan de top’

Malta De kleinste EU-lidstaat, Malta, is verwikkeld in een groot schandaal. De bevolking eist een politieke ommezwaai, Europa voelt de druk om in te grijpen.

Onthullingen over de moord op journaliste Daphne Caruana Galizia leidden vorige week tot volkswoede. Boven: Galizia’s ouders (midden).
Onthullingen over de moord op journaliste Daphne Caruana Galizia leidden vorige week tot volkswoede. Boven: Galizia’s ouders (midden). Foto’s AP

Met een tas vol geplastificeerde A4’tjes, twee bidkaarsen en een bosje oranje gerbera’s loopt Ann De Marco (59) het oude centrum van Valletta in. Zoals elke ochtend rond acht uur richt ze een kleine gedenkplaats in aan de voet van een standbeeld, tegenover het gerechtsgebouw van Malta. „Dat is elke dag opnieuw nodig, want elke nacht, zo tussen één en twee, wordt alles schoongemaakt”, zegt de gepensioneerde bankemployee. „Zoals de regering ook dacht dat ze de moord op Daphne konden wegpoetsen.”

‘Daphne’ is Daphne Caruana Galizia, de onderzoeksjournalist die in oktober 2017 werd opgeblazen met een zware autobom, nadat ze op haar blog de ene na de andere corruptie-affaire onthuld had. Twee jaar lang leken de opdrachtgevers van die aanslag ermee weg te komen. Tot de zaak vorige maand plots in een stroomversnelling raakte. Meerdere machtige mannen bleken betrokken bij het opdracht geven tot, dan wel het toedekken van, de moord: een van de rijkste mannen van het eiland, een met hem bevriende kabinetschef, ministers en zelfs de premier.

Volkswoede

Die onthullingen leidden eind vorige week tot een uitbarsting van volkswoede. Burgers gingen dagenlang met duizenden de straat op, wat als massaal geldt in dit ministaatje van 420.000 inwoners. Premier Joseph Muscat beloofde af te treden, maar zei wel tot half januari aan te blijven zodat zijn partij een opvolger kan kiezen. In Europa groeit inmiddels de vraag of de kleinste EU-lidstaat de crisis wel zelf kan oplossen.

„We hadden hier altijd wel corruptie – we zijn een mediterraan land. Maar niet eerder hadden we een misdadiger aan het hoofd van de regering”, zegt Ann De Marco nadat ze geroutineerd foto’s van Caruana Galizia heeft opgehangen. Eromheen de A4’tjes, met teksten als ‘Jullie vermoordden een journalist om uit de cel te blijven’.

Ze maakt deel uit van Occupy Justice. De actiegroep van zeventien vrouwen, opgericht kort na de moord, bleef er de afgelopen twee jaar op hameren dat de zaak moet worden opgelost. „Maltezen hebben een kort geheugen. Ze zijn even boos, dan ebt het weer weg. Daar mikte de regering ook op.”

Het Panama van Europa

Nu is het moordcomplot alsnog (grotendeels) blootgelegd. Stafchef Keith Schembri zou de moord hebben beraamd, samen met de rijke oligarch Yorgen Fenech. Het waren hun gezamenlijke witwaspraktijken die Caruana onthuld had. Een kroongetuige zegt dat Fenech drie mannen de opdracht gaf tot het plaatsen van de autobom die haar doodde.

Daarmee is duidelijk geworden dat het openbaar bestuur van Malta tot op het hoogste niveau gecorrumpeerd is. Van over de hele wereld vond fout geld de laatste jaren zijn weg naar deze strategisch gelegen archipel tussen Libië en Italië. Die miljarden trok Malta zelf aan: met de verkoop van EU-paspoorten à 8 ton, met banken die opereren als witwasautomaten, met soepele regelgeving voor internetcasino’s, met een laag btw-tarief op luxejachten. Malta werd het Panama van Europa: een achterdeurtje tot de EU voor niet-westerse rijkelui en criminelen.

De puzzelstukjes vallen op hun plaats, maar onduidelijk blijft de rol van premier Joseph Muscat

Elke dag komen nu via de pers en via rechtszaken nieuwe schokkende feiten naar buiten. „Het is een regelrechte thriller. Als je dit in een filmscript zou schrijven, zou het worden afgewezen als te ongeloofwaardig”, stelt Andrew Borg-Cardona, advocaat en anticorruptie-activist, in zijn kantoor. „Dit is een industrieel niveau van corruptie en misdadigheid zoals we nog nooit zagen in Malta.”

De puzzelstukjes vallen op hun plaats, maar onduidelijk blijft de rol van premier Joseph Muscat, een jonge, mediagenieke sociaal-democraat die nu zes jaar regeert. Wist hij op voorhand van het moordcomplot van zijn stafchef Schembri en de invloedrijke Fenech? Of heeft hij ‘slechts’ achteraf geholpen hun rol toe te dekken? Borg: „Misschien vermoedde hij het, misschien werd hij zelf gechanteerd door zijn kabinetschef. Maar hij lijkt niet de capo. Dat lijkt toch Schembri.”

‘Een goede vriend’

Deze Schembri – volgens de premier „een goede vriend” – deed onderhandse zaken met Fenech, een van de rijkste zakenlui op het eiland. Die leidde tot voor kort een familiebedrijf dat overal op het eiland actief is, van hotels tot casino’s en van een jachthaven tot de elektriciteitscentrale. Het machtscentrum van de Fenech-familie is Paceville, een toeristisch uitgaansgebied.

Het is makkelijk te vinden door de Portomaso-toren, een wolkenkrabber met een gevel van spiegelglas en stenen die hoog uittorent boven het woud van bouwkranen dat ook hier is opgetrokken. Aan de voet van de toren zitten een casino, een marina vol luxeboten en het Hilton. Allemaal van Fenech.

Het is lang niet het enige schandaal op Malta. De paspoorthandel gaat gepaard met witwassen.

Op deze winderige middag is het rustig in de jachthaven. Boten met namen als Days of Idleness, La Vida I, Marusya en Princess Georgia schommelen in het water. Ook de 23 meter lange Gio’ ligt vast aan zwarte trossen. Het is het jacht waarmee Fenech op 21 november probeerde te vluchten, mogelijk na te zijn getipt door Schembri dat zijn arrestatie ophanden was. De Maltese marine kon hem nog achterhalen en inrekenen.

Kort daarvoor had een club internationale en Maltese journalisten, die het werk van Caruana voortzetten, onthuld dat Schembri eigenaar is van 17Black. Dat bedrijf dook op in de Panama Papers en werd waarschijnlijk gebruikt om geld uit Azerbeidzjan naar Malta te sluizen. Daar werd het gebruikt om steekpenningen te betalen rond het contract voor de elektriciteitscentrale die Fenech bezit. Caruana schreef over 17Black voordat ze werd opgeblazen.

Tweestromenland

Het is lang niet het enige schandaal op Malta. De paspoorthandel gaat gepaard met witwassen. De Bank of Valletta, de volksbank van het eiland, is hierdoor geraakt en trekt aandacht van Brussel en de ECB in Frankfurt. Er broeit een affaire rond de privatisering van ziekenhuizen. Het toch al zeer dichtbevolkte eiland wordt zó volgeplempt met beton dat ook vragen rijzen over de bouwsector.

Lees ook: Premier Malta kondigt aftreden aan na vermoedens betrokkenheid moord

Valletta is een vestingstad op zichzelf, maar sinds de protesten zijn regeringsgebouwen afgegrendeld met dranghekken. Het parlement is met ongewoon lang kerstreces gestuurd. „Het is kersttijd, een ideale tijd om schandalen te begraven”, zegt Corinne Vella, de zus van Caruana Galizia, vrijdag in de gang van de rechtbank. Zij vertrouwt er niet op dat Muscat volgende maand echt vertrekt. „Hij zal zijn hele trukendoos gebruiken om aan de macht te blijven.” Zoals meer critici vermoedt ze dat Muscat wil aanblijven om het politie-onderzoek te beïnvloeden. Evenals de verkiezing van zijn opvolger, zodat het iemand wordt die hem beschermt na zijn aftreden.

De betogers eisen niet alleen een andere regering, maar een ander type bestuur. De premier heeft binnen het Maltese staatsbestel een almachtige rol. De functie is gemodelleerd naar die van de Britse gouverneur uit de koloniale tijd; Malta werd in 1964 onafhankelijk. De premier benoemt politiechefs, openbaar aanklagers, allerlei toezichthouders en rechters. Toen de Arbeiderspartij na jaren oppositie in 2013 weer aan de macht kwam, benoemde Muscat overal partijgenoten.

Daar komt bij dat Malta politiek een strikt tweestromenland is. Muscats Arbeidspartij (PL) en de christen-democratische Nationalistische Partij (PN) wisselen elkaar al decennia af. Veel Maltezen worden geboren in een socialistische of nationalistische familie en houden daaraan vast zoals ze een voetbalclub trouw blijven.

Dat maakt dat Muscat ondanks alle onthullingen nog geliefd is bij een deel van zijn achterban. Vanaf zondag wil hij een ‘afscheidstournee’ houden over het eiland. Hij trapt af in Naxxar, een stadje niet ver van de plek waar Caruana’s auto de lucht in vloog.

In het partijhuis in Naxxar klinkt dan ook geen onvertogen woord over de premier. Aan een tafeltje binnen geven twee oudere mannen hoog op over het sociale beleid van Muscat: hogere kinderopvangtoeslag, gratis ov voor bejaarden, 7 euro extra pensioen per week. Het moordcomplot? „Allemaal propaganda van de nationalisten”, zegt Victor, die op het terras een cappuccino drinkt. „Europa wil hem nu weg hebben, maar wat weten zij nu van ons land?”

Europese deceptie

Na de problemen op Malta lang niet aangepakt te hebben, groeit de druk uit Europa. De pas aangetreden commissievoorzitter Ursula von der Leyen sloot deze week niet uit een artikel-7-procedure te beginnen, waarbij stapsgewijs de druk op een lidstaat kan worden opgevoerd als de rechtsstaat in het geding is. Tegen Polen begon de vorige commissie al zo’n procedure, tegen Hongarije startte het Europees Parlement er een op.

Voor haar aantreden liet de Duitse christen-democrate doorschemeren dat ze coulanter zou worden tegen die landen, maar nu dwingt Malta haar juist tot strengheid. „Dit wordt meteen een test voor haar commissie en voor de Europese rechtsstaat”, zegt Europarlementariër Sophie in ’t Veld (D66), die begin deze week een tweedaagse onderzoeksreis op het eiland leidde.

Er verschenen de afgelopen jaren wel allerlei alarmerende rapporten over Malta, onder meer van de Raad van Europa en het Europees Parlement. Maar Muscat, zegt In ’t Veld, „genoot duidelijk bescherming” van de sociaal-democraten in Europa. „Verbijsterend hoe moeizaam zij erkennen dat dit ook in hun familie gebeurt.”

Een ontmoeting die Muscat deze zaterdag zou hebben met de Italiaanse premier Conte is door die laatste afgezegd, een audiëntie met de paus in Rome gaat wel door. Donderdag wil de premier afreizen naar Brussel voor een eurotop. „Het is ziekmakend. De andere EU-leiders zouden hem de rug moeten toekeren”, stelt Caruana’s zoon Matthew. „Als ze dat niet doen, zijn ze als de wereldleiders die met [de Saoedische kroonprins] Bin Salman blijven omgaan na de moord op Khashoggi.” Zus Corinne: „En dat in de EU.”

Dit zijn de hoofdrolspelers


Yorgen Fenech – Een van de rijkste zakenlui van Malta

Actief in onder meer hotels, vastgoed en (online) gokken. Zou via een tussenpersoon opdracht hebben gegeven tot de moord. Probeerde in november per privéjacht van het eiland te ontsnappen en werd door marine opgepakt.

Keith Schembri – Kabinetschef

Zou met Fenech en minister Konrad Mizzi de moord beraamd hebben toen hun duistere zaakjes dreigden uit te komen. Zou Fenech hebben gewaarschuwd voor de politie. Schembri en Mizzi zijn beiden afgetreden, maar nog op vrije voeten.

Joseph Muscat – Premier sinds 2013 namens de sociaal-democraten

Onduidelijk of en wanneer hij hoogte kreeg van het moordplot. Heeft na protesten zijn aftreden aangekondigd, maar wil tot 12 januari aanblijven. Eerst, stelt hij, moet zijn partij een nieuwe premier kiezen.

Alfred en George Degiorgio en Vincent Muscat – Plaatsen de autobom en lieten deze ontploffen

Twee broers en een handlanger (géén familie van de premier) die de aanslag uitvoerden en daarvoor tezamen 150.000 euro kregen. Werden in 2018 al opgepakt.