Recensie

Recensie Boeken

Een ingenieuze psychologische roman over verraad

Jaan Kross In een spannende roman die zich afspeelt in het Estland van de 18de eeuw laat de grootmeester Kross zien dat egoïsme de belangrijkste menselijke drijfveer is. In alle denkbare tijden.

Schrijver Jaan Kross
Schrijver Jaan Kross

Wanneer het grauw het opneemt tegen de lokale elite, weet je bij de Estse schrijver Jaan Kross meteen dat de afloop er niet zo toe doet. Hoogstens is die opstand aanleiding voor iets veel belangrijkers. Koos in zijn vorig jaar vertaalde roman Tussen drie plagen de 16de-eeuwse pastor en kroniekschrijver Balthasar Russow in het geheim de zijde van de rebellerende lijfeigenen in hun conflict met de raadsheren van Tallinn, in Strijd om de stad neemt de Baltisch-Duitse huisleraar van de twee kleinzoontjes van barones Tiesenhausen het op voor de inwoners van het vervallen Rakvere.

In de Middeleeuwen had dat Estse gehucht stadsrechten, maar sinds het in 1703 door de legers van de Russische tsaar in de oorlog tegen Zweden met de grond gelijk werd gemaakt, is het die status kwijt. En ook al is Rakvere weer opgebouwd, de inwoners zijn lijfeigenen geworden.

Enkele van hen hebben in 1765, het jaar waarin Kross zijn roman laat beginnen, een klaagschrift bij het Estse Landgerecht ingediend, waarmee ze hopen die stadsrechten terug te krijgen. Het klaagschrift wordt echter afgewezen, dankzij het goed beargumenteerde verweer dat die huisleraar op verzoek van de barones heeft opgesteld, maar ook doordat het Landgerecht uit standgenoten van de barones bestaat die vanzelfsprekend partij voor haar kiezen. De indieners van het klaagschrift krijgen lijfstraffen, mede als gevolg van de inhoud van het verweerschrift.

Briljant

Die stadsrechten zijn echter bijzaak in deze roman, omdat het, zoals meestal bij Kross, vooral gaat over de vele gezichten van verraad, verzet, collaboratie en conformisme – universele menselijke eigenschappen die evenveel over het heden zeggen als over het verleden. Het historische decor, dat je bijna kunt ruiken en aanraken, zo goed is het neergezet, verdwijnt dan ook al snel naar de achtergrond. De personages worden van alle tijden. Vergeet niet dat Kross (1920-2007) zijn boeken schreef toen Estland deel uitmaakte van de Sovjet-Unie en elk Ests nationalisme met geweld de kop in werd gedrukt.

In zijn beschrijvingen van die menselijke eigenschappen schittert Kross als vanouds. Net zoals hij ook weer briljant laat zien dat elke inspanning om verandering te bewerkstelligen ten dode is opgeschreven, omdat onverwachte factoren uiteindelijk de doorslag geven.

Hoofdpersoon is huisleraar Berend Falck, die in Jena heeft gestudeerd. Als geleerde staat hij tussen de adel en het grauw in en wordt hij met ‘u’ aangesproken. Na de geseling van de indieners van het klaagschrift pleegt hij uit schuldgevoel verraad aan zijn bazin door de inwoners van Rakvere in het geheim bij te gaan staan in hun onafhankelijkheidsstreven. Hij adviseert hun aanvoerders – de lokale schoenmaker, de kastelein en de apotheker – door de historische documenten over de stadsrechten te bestuderen die zij in hun bezit hebben en een nieuw verzoekschrift op te stellen.

Uitgehuwelijkt

Net als Balthasar Russow uit Tussen drie plagen opereert ook Falck in het geheim. De barones heeft hem verzocht uit te zoeken of haar vermoeden waar is dat een van haar voormalige bedienden, die als aangenomen zoon van graaf Sievers carrière aan het hof van de tsarina heeft gemaakt en diens titel heeft geërfd, de geheime bondgenoot van de Rakveerders is. Deze Sievers heeft toegang tot de Senaat in Sint-Petersburg, die uiteindelijk beslist over het eventuele herstel van de stadsrechten.

Vooralsnog verloopt alles zoals je zou verwachten. Maar zodra Falck verliefd wordt op schoenmakersdochter Maade, die is uitgehuwelijkt aan de kastelein en zakenman Rosenmark, de leider van de indieners van het verzoekschrift, begint zijn loyaliteit aan hun zaak te wankelen en bereikt het verhaal een diepere laag.

Daags voor het huwelijk deelt Maade het bed met Falck en bekent ze hem min of meer haar liefde. Maar tegelijkertijd zegt ze geen andere keuze te hebben dan met Rosenmark te trouwen. En daarin schuilt een raadsel, dat alleen maar groter wordt als Maade zwanger blijkt te zijn. Je vermoedt meteen dat Falck de vader is, maar dat wordt bijna tot aan het einde van het boek in het midden gelaten.

Vuile spelletjes

In Falcks wankelende loyaliteit speelt mee dat hij sympathie koestert voor de barones en zich steeds bewuster wordt van de gevolgen van zijn verraad. En juist dat is het interessante aan het personage dat Kross neerzet: verraad hoeft niet altijd eenduidig te zijn. Zeker als je beseft dat Falcks grootste belang niet zozeer het herstel van de stadsrechten is als wel het uitschakelen van zijn rivaal Rosenmark. Als hij daar de barones bij kan gebruiken door haar te verklappen dat Sievers inderdaad de bondgenoot van Rosenmark en zijn makkers is, dan is dat mooi meegenomen. Eigenbelang verdringt hier het idealisme, wat nog eens versterkt wordt als Falck ontdekt wat voor een vuile spelletjes Rosenmark verder nog speelt. Spelletjes die helemaal niets met de toekomst van Rakvere te maken hebben, maar vooral met de illegale zakelijke belangen van de kastelein.

Zo wordt Strijd om de stad een steeds ingenieuzere psychologische roman, waarin de onvoorspelbaarheid van het menselijk gedrag de kern vormt. En van zulke boeken krijg je nooit genoeg.