Analyse

Psycholoog Universiteit Leiden schond vele normen

Wetenschappelijke integriteit Bij de Universiteit Leiden blijkt de psycholoog Lorenza Colzato te hebben geknoeid met medisch-ethische regels en data.

Universiteit Leiden.
Universiteit Leiden. Foto Lex van Lieshout / ANP

Ex malo bonum heeft de Italiaanse Lorenza Colzato als haar motto op haar Twitter-account gezet. „Uit het slechte komt het goede voort.” Colzato is een succesvol wetenschapper die tot 2017 universitair docent cognitieve psychologie aan de Universiteit Leiden was. Ze verruilde Leiden voor Bochum, waar ze hoogleraar Cognitieve Psychologie aan de Ruhr-Universität werd.

Nu wordt zij door haar oud-werkgever beschuldigd van diverse schendingen van de wetenschappelijke integriteit. Het zwaarste verwijt is dat zij bloedmonsters heeft laten nemen bij proefpersonen zonder de vereiste toestemming van de Medisch Ethische Toetsingscommissie (MET). Deze ernstige overtreding van de Wet op het Medisch Onderzoek kan haar in het uiterste geval op celstraf komen te staan.

Dit blijkt uit een rapport van de Commissie Wetenschappelijke Integriteit van de Universiteit Leiden, dat vorige week vrijdag online is gezet. Het rapport is geanonimiseerd, maar uit diverse feiten en omstandigheden die erin genoemd worden (voormalig universitair docent van het Instituut Psychologie en auteur van een boek en de namen van de tijdschriften van de twee artikelen met datamanipulatie) komt naar voren dat de besproken onderzoeker Colzato moet zijn.

Colzato scoorde met ‘spinazie eten voorkomt verkeersongelukken’

In het rapport staan meer onregelmatigheden. Zo blijkt Colzato in tenminste twee wetenschappelijke publicaties (beide uit 2017) gegevens van onderzoek te hebben gemanipuleerd, kennelijk om de resultaten wat op te poetsen. Ook was zij onzorgvuldig in het vermelden van mede-auteurs: ze publiceerde in 2017 een wetenschappelijk boek met daarin een aantal hoofdstukken die als scriptie geschreven waren door studenten van haar, maar waar zij zichzelf als eerste auteur had neergezet. Ook gebruikte Colzato bij het indienen van subsidieaanvragen onvolledige en gemanipuleerde onderzoeksgegevens, schrijft de integriteitscommissie.

Verder wordt duidelijk dat ze meer dan eens bochten afsneed bij het verkrijgen van toestemming voor experimenten, waarbij ze al begon met proeven voordat het akkoord binnen was, of halverwege de proefopzet veranderde, zonder opnieuw toestemming te vragen. Bovendien bombardeerde ze de interne ethische commissie van het Instituut Psychologie in krap twee jaar tijd met 78 aanvragen; „onfatsoenlijk” oordeelt het rapport, en mede de omstandigheid waaronder „overzicht en transparantie” verloren zijn gegaan.

Belangstelling van de media

Colzato heeft in een hoorzitting op diverse punten toegegeven dat zij fout zat, onder meer het feit dat zij zonder goedkeuring bloed heeft laten afnemen. Toen de goedkeuring niet kwam, heeft zij de bloedafname direct stopgezet. Herhaalde verzoeken van deze krant om een reactie op het rapport liet Colzato onbeantwoord.

Colzato, Italiaanse van geboorte (Bolzano, 1974), heeft een glansrijke wetenschappelijke carrière achter de rug. Haar onderzoek concentreerde zich op cognitive enhancement, het verbeteren van geestelijke vermogens; met voeding, beweging, maar later ook microdoses psychedelische paddestoelen. Haar onderzoeksresultaten konden ook op veel belangstelling van de media rekenen, met onderwerpen als ‘spinazie eten voorkomt verkeersongelukken’, ‘bewegen en mediteren stimuleren het creatief denken’ en ‘cannabis roken geeft alleen maar de illusie dat je creatiever wordt’.

Colzato studeerde in 1999 af als psycholoog aan de universiteit van Padua. Ze kwam naar Leiden om promotieonderzoek te doen. In 2005 promoveerde ze op een vrij abstract onderwerp dat de koppeling van eigenschappen beschreef. Ze bleef in Leiden: in 2006 werd ze wetenschappelijk medewerker bij de vakgroep Cognitieve Psychologie en zette haar eigen onderzoekslijn uit. In 2008 kreeg Colzato een NWO-Veni-beurs van 208.000 euro voor onderzoek naar de rol van dopamine bij het verbeteren van de hersenfunctie. Vijf jaar later volgde een NWO-Vidi-beurs van 800.000 euro waarin zij het onderzoek verder toespitste op de invloed van tyrosine op het cognitief functioneren.

In 2017 vertrok zij naar de Ruhr-Universität in Bochum, waar zij in de vakgroep van Oliver Wolf een aanstelling kreeg als bijzonder hoogleraar. Ze was dus fysiek al weg uit Leiden toen ze werd ontmaskerd.

Lees ook: Integriteit zit niet in een code maar in een cultuur

De klachten over de werkwijze van Colzato zijn afkomstig van de wetenschappelijke directeur van het Instituut Psychologie en drie naaste medewerkers van haar. De zaak is in februari aanhangig gemaakt bij de Commissie Wetenschappelijke Integriteit van de Universiteit Leiden. Na diverse gesprekken met Colzato en de klagers kwam de commissie op 11 november met een advies, dat vernietigend uitpakt voor de Italiaanse.

Het College van Bestuur van de Universiteit Leiden heeft het advies van de integriteitscommissie integraal overgenomen. Dat besluit is nog voorlopig, om klagers en betrokkenen nog de mogelijkheid te bieden een second opinion te vragen bij het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit. Dat moet binnen zes weken gebeuren.

Intussen zal de universiteit alle wetenschappelijke publicaties van Colzato uit de tijd dat ze in Leiden werkte – enkele tientallen – controleren op schendingen van de wetenschappelijke integriteit. Ook heeft de universiteit al melding gemaakt bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd dat er onderzoek is uitgevoerd met proefpersonen zonder voorafgaande toestemming. De Inspectie bevestigt dat de melding is ontvangen, maar kan nu nog niet zeggen wat met de melding gedaan wordt.

Subsidie van miljoen euro

Subsidiegever NWO is volgens de woordvoerder „heel erg geschrokken” van het rapport over de topwetenschapper, aan wie NWO in totaal meer dan een miljoen euro subsidie heeft toegekend. In het rapport staat dat Colzato bij haar aanvraag voor een Vidi-beurs in 2012 een onderzoek heeft opgevoerd waarvan de data niet bekend zijn bij de universiteit. In haar verweerschrift schrijft de onderzoekster dat het „door haar verwachte resultaten” betrof, die achteraf juist zijn gebleken.

„De door de commissie wetenschappelijke integriteit van de Universiteit Leiden vastgestelde schendingen zijn zeer ernstig en moeten eerst nader onderzocht worden. Daarna pas zal NWO zich buigen over eventuele juridische stappen”, zegt de woordvoerder van NWO.