Maken 66 vrouwen erbij aan de top straks het verschil?

Man-vrouwverhouding Met de aanvaarding van een bindend vrouwenquotum zette de Tweede Kamer deze week een historische stap. Maar dat zal slechts een stapje zijn als bedrijven niet de geest van de maatregel omarmen.

Beeld iStock

De mythe is hardnekkig. Het Nederlandse bedrijfsleven zou geleid worden door een old boys network van commissarissen op leeftijd, die elkaar onderhands baantjes toebedelen. Het bindende vrouwenquotum voor de top van het bedrijfsleven, dat deze week een meerderheid kreeg in de Tweede Kamer, zou een aanval zijn op dat bolwerk.

„We doorbreken het old boys network”, zei minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, D66) dinsdag. „We zetten een grote stap naar gelijkheid en diversiteit in de top van het bedrijfsleven.”

Alleen: dat old boys network is de afgelopen jaren al zo goed als verkruimeld. De belangrijkste oorzaak: wetgeving die het aantal commissariaten bij grote ondernemingen limiteert tot vijf. Een voorzitterschap kost twee ‘punten’. Die zogeheten Wet bestuur en toezicht geldt al sinds 2013. Wie aan zijn limiet van vijf zit, kan geen nieuwe commissariaten accepteren of moet er dan eentje afstoten.

De wet is in 2017 geëvalueerd. Conclusie van het Instituut voor Ondernemingsrecht van de Rijksuniversiteit Groningen: in 2013 waren er „slechts dertien personen” met meer dan vijf toezichtsfuncties en sindsdien is de „dichtheid van het old boys network” verder afgenomen. De ‘wet tegen old boys’ bevestigde een trend die al langer gaande was, concluderen de onderzoekers.

Geldt dat ook voor het bindende vrouwenquotum voor beursgenoteerde bedrijven? Bevestigt deze jongste maatregel een trend, die hiermee een extra zetje krijgt? Anders gezegd: hoe historisch was deze week?

Lees ook deze analyse: Vrouwenquotum – historische stap of slap poldercompromis?

Gezocht: 66 vrouwen

De roep om meer vrouwen aan de top is emancipatiestrijd en verzakelijking tegelijk. Emancipatie, omdat vrouwen ondervertegenwoordigd zijn in de top van het bedrijfsleven. Verzakelijking, omdat een veelzijdiger samengestelde ondernemingsleiding tot betere besluitvorming moet leiden, met minder kans op zonnekoninggedrag, faillissementen en banenverlies.

De praktische opdracht aan de beursgenoteerde bedrijven is overzichtelijk. Elke raad van commissarissen moet voor ten minste 30 procent uit vrouwen bestaan. Gemiddeld genomen voldoen de 88 relevante bedrijven al bijna aan die quotumverplichting. Bijna 27 procent van hun commissarissen is vrouw. Maar dat gemiddelde verbergt opmerkelijke verschillen. Nogal wat bedrijven in typisch ‘mannelijke’ sectoren zoals de bouw (VolkerWessels), baggeren (Boskalis) en financiële flitshandel (Flow Traders) voldoen niet aan de streefcijfers die wettelijk normen worden.

Hoogleraar Mijntje Lückerath (Universiteit van Tilburg, ook commissaris NRC Media) becijferde dat de beursgenoteerde bedrijven samen nu ten minste 66 vrouwen moeten benoemen. Lückerath houdt al jaren bij hoe het aandeel vrouwen in de top zich ontwikkelt. Ze publiceert dat in de Female Board Index. Is het lastig om 66 vrouwen te vinden?

Aannemelijk lijkt dat bedrijven een vrouw aanstellen als extra commissaris

De afgelopen weken lukt het verschillende bedrijven in ieder geval een vrouw voor een topfunctie te vinden. Zo droeg KPN de derde vrouw in zijn raad van commissarissen voor, de Franse Catherine Guillouard, die onder meer de Parijse metro bestuurt. Als haar benoeming volgend jaar door de aandeelhoudersvergadering wordt goedgekeurd, voldoet het telecombedrijf aan de nieuwe norm. En technologiebedrijf Nedap benoemde Danielle van der Sluijs als financieel directeur.

Voor bedrijven die nu níét aan het quotum voldoen, kan het nog een ongemakkelijk gesprek worden als een of meer mannen weg moeten zodat er ruimte komt voor een vrouw. Bedrijven kunnen ook het eind van de vierjarige zittingstermijn voor een commissaris benutten. In plaats van hem te herbenoemen, kunnen ze een vrouw voordragen.

Het meest aannemelijk lijkt echter dat bedrijven hun raad van commissarissen uitbreiden met een vrouw. Neem SBM Offshore, dat olieplatforms bouwt. Zijn raad telt nu acht commissarissen. Twee van hen zijn vrouw, een kwart. Dat is te weinig. SBM kan een mannelijke commissaris naar huis sturen en een vrouw benoemen, óf alleen dat laatste doen. Negen commissarissen, drie vrouwen, quotum gehaald.

Vrijheid beknot

Naast de praktische kant van het voldoen aan het vrouwenquotum is er een principieel punt. De Tweede Kamer beknot de keuzevrijheid van ondernemingen om hun raad van commissarissen naar eigen inzicht en behoefte samen te stellen. Dat gaat verder dan ingrijpen in de bedrijfsvoering via arbeids- en milieuwetgeving of mededingingsbeleid. Maar het bedrijfsleven wist dat deze ingreep een keer kon komen als niet zou voldoen aan het streefcijfer dat inmiddels zes jaar van kracht is. Aan dat streven – ten minste 30 procent mannen en vrouwen in de raad van bestuur en raad van commissarissen – waren geen sancties verbonden. Wie het streefcijfer niet haalde, moest in zijn jaarverslag uitleggen waarom. Dus konden bedrijven jaren opschrijven: we hebben gezocht, maar niemand gevonden die aan het profiel voldeed. Papier bleek geduldig.

Maar aan het geduld van de werkgevers, vakbonden en onafhankelijke experts in de SER, de Sociaal-Economische Raad, kwam een eind. Steeds meer vrouwelijke bestuurders en commissarissen waren het ook zat. En minister Van Engelshoven ging zelfs over tot naming en shaming van achterblijvers. Deze week gaf de Tweede Kamer het laatste zetje.

Daarmee heeft het bedrijfsleven het quotum ook wel over zichzelf afgeroepen. En een sanctie. Want de minister kan het minimumaantal topvrouwen nu gaan afdwingen. Immers: nieuwe benoemingen van mannelijke commissarissen worden voortaan nietig verklaard tot er wél genoeg vrouwen zijn benoemd.

En buiten de beurs?

Het vrouwenquotum moet in de visie van Kamer én SER leiden tot meer veelzijdigheid en veelkleurigheid in de top en in de tweede en derde managementlagen. De commissarissen moeten dat aankaarten bij de het ondernemingsbestuur. Diversiteitsbeleid moet ertoe leiden dat meer vrouwen in topposities komen.

Of dat zo werkt? Getalsmatige doelstellingen als een quotum kunnen er ook toe leiden dat bedrijven wél aan de cijfers voldoen, maar niet aan de inhoudelijke intenties van de wetgever.

Het bedrijfsleven is een stuk groter dan alleen de beursgenoteerde bedrijven. De meeste zijn níét aan de beurs genoteerd. Voor deze bedrijven gaat het quotum niet gelden, hoewel ook daar de man-vrouwverhouding verre van gelijk is. De politieke meerderheid die deze week de quotummotie steunde, vraagt die bedrijven zelf een streefcijfer te formuleren en daar verantwoording over af te leggen. Een herhaling van zetten dus: zo is het nu ook geregeld. Voor deze bedrijven was het geen historische week.

Correctie (9-12-2019): In een eerdere versie werd in de grafiek het verkeerde aantal commissarissen aan AkzoNobel toegeschreven. Diens raad van commissarissen telt negen leden, daarvan zijn er drie vrouw (en daarmee voldoet het bedrijf aan het quotum). Dat is hierboven aangepast. Ook is BinckBanck sinds september dit jaar van de beurs af, en hoeven zij zich daarom niet aan een toekomstig quotum te houden.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Haagse Zaken: Waarom het vrouwenquotum (g)een goed idee is

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.