Zuid-Korea’s zelfmoordprobleem: de dood van drie popsterren zet het land op scherp

De dood van drie K-popsterren in twee maanden tijd roept veel vragen op in Zuid-Korea. Prestatiedruk, cyberpesten en chantage met wraakporno dragen bij aan zelfdoding onder jongeren. Maar het probleem strekt zich veel verder uit.

Portret van de eind vorige maand overleden K-popster Goo Hara bij een gedenkplaats voor een ziekenhuis in de Zuid-Koreaanse hoofdstad Seoul.
Portret van de eind vorige maand overleden K-popster Goo Hara bij een gedenkplaats voor een ziekenhuis in de Zuid-Koreaanse hoofdstad Seoul. Foto Dong-A Ilbo/AFP

„Ik wil niet dat het waar is. Ik lees de krantenberichten en ik wil ze niet geloven. Ik hoop dat je nu niet meer huilt en gelukkig bent.” De reactie is een van de vele hartenkreten onder de laatste Instagramfoto van de Zuid-Koreaanse acteur en zanger Cha In-ha (27). Hij werd afgelopen dinsdag dood aangetroffen in zijn huis. Hoewel de doodsoorzaak niet officieel bekend is gemaakt, gaan de Zuid-Koreaanse fans uit van wederom een zelfdoding. In oktober beroofde K-popster Choi Jin-ri (25), beter bekend als Sulli, zichzelf ook van het leven. Ze werd online gepest nadat ze zonder bh in de openbaarheid was getreden. Een grote groep Zuid-Koreaanse internetgebruikers vond dat voor een vrouw onacceptabel. Een maand later stapte zangeres Goo Hara (28) uit het leven. De twee waren vriendinnen.

Verstikkende muziekindustrie

Na elke dood van een Koreaanse bekendheid volgt een stroom nieuwsberichten met mogelijke verklaringen voor het hoge zelfmoordcijfer onder Zuid-Koreaanse bekendheden: de verstikkende muziekindustrie waarin sterren tot het uiterste gedreven worden, het hevige seksisme waaronder vrouwelijke beroemdheden lijden, online pesterijen. Maar in werkelijkheid beperkt het hoge zelfmoordpercentage zich niet alleen tot de Zuid-Koreaanse entertainmentwereld.

Volgens de statistieken van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) plegen in Zuid-Korea 29 op de 100.000 mensen zelfmoord. Dat is ruim twee keer zoveel als in Nederland. Onder jongeren speelt stress een grote rol. In Zuid-Korea zwichten veel jongeren onder druk van het middelbare schoolexamen. In Zuid-Korea’s extreem competitieve maatschappij tellen alleen de allerbeste schoolresultaten – zo krijg je toegang tot één van de drie topuniversiteiten. Wanneer jaarlijks de Zuid-Koreaanse variant van de Citotoets begint, staat het land letterlijk stil. Vliegtuigen blijven aan de grond, bouwvakkers leggen hun hamers neer, treinen rijden niet.

Chantage door wraakporno

Behalve prestatiedruk dragen cyberpesten en chantage door wraakporno bij aan zelfmoord onder jongeren. Ook zangeres Goo Hara was hiervan slachtoffer: haar ex-vriendje chanteerde haar met seksfilmpjes en dreigde deze online te zetten om zo haar carrière kapot te maken.

Wanneer idolen van tieners en twintigers – zoals Sulli, Goo Hara en Cha In-ha – zelfmoord plegen, zorgt dit voor kopieergedrag. Zo volgde na een zelfmoordgolf van beroemdheden in 2018 een stijging in het aantal zelfdodingen onder jongeren, concludeerde het ministerie van Gezondheid dit jaar. Voor de nabestaanden komt de zelfmoord uit het niets. „Wisten we maar dat je je zo slecht voelde”, is een veelgehoorde zin.

In Zuid-Korea heerst nog steeds een taboe op praten over geestelijke gezondheid. „Het praten met een psycholoog of maatschappelijk werker, dat doe je niet”, vertelt Heo Ihnwhi (25). Hij behoort tot het groeiende aantal Zuid-Koreaanse studenten dat psychologie studeert. „Het stigma op mentale problematiek is diepgeworteld. Op de middelbare school leerden we over ziektes, nooit over gevoelens. Toen ik dienstplichtig was, vertelden de legerofficieren ons weg te blijven van jongens die niet lekker in hun vel zaten. ‘Het zijn psycho’s’ zeiden ze dan.”

Lees ook:K-pop heeft het wij-gevoel omarmd

Jongeren zijn traditionele media beu

Dat beeld wordt door media alleen maar versterkt. „Op tv gaat het alleen over de uitersten van mentale problemen: psychopaten en zelfmoord. Vertel dan maar eens aan je vrienden dat je je depressief voelt.” Toch ziet Heo ook positieve ontwikkelingen: „Jongeren zijn de traditionele media beu. IssueTV is nu hét YouTube-kanaal onder jongeren. Vloggers en jonge journalisten praten er over alles wat op tv niet kan en mag: seks, de schone schijn van sociale media en depressies. Dat kan in Zuid-Korea echt alleen maar op internet.

En terwijl de zelfmoord van Zuid-Koreaanse beroemdheden en jongeren de berichtgeving domineren, blijft de demografische groep waarbij depressies in Zuid-Korea het meest voorkomen, grotendeels onderbelicht: de ouderen. Van de OECD-landen kent Zuid-Korea het allerhoogste zelfmoordpercentage van 65-plussers. Volgens onderzoekers zijn armoede en een slecht sociaal vangnet voor ouderen de voornaamste oorzaken van depressies onder die bevolkingsgroep.

Inmiddels komt de politiek in beweging: Vorig jaar lanceerde de Zuid-Koreaanse overheid een zeer ambitieus plan van aanpak. Tussen 2018 en 2022 moet het aantal zelfmoorden worden teruggebracht van 29 naar 17 op de 100.000 personen. Er wordt een nationaal zelfmoord-surveillancesysteem opgetuigd, gebaseerd op ‘zelfmoordtrends’. Zulke trends kunnen locaties zijn waar vaak zelfmoord plaatsvindt, of zelfdodingmethodes die vaker voorkomen. Een miljoen docenten, maatschappelijk werkers en overheidsfunctionarissen worden verplicht opgeleid tot gatekeepers: spotters van zelfmoord- risicogevallen.

Echte naam gebruiken

In oktober diende een groep parlementariërs het Sulli-wetsvoorstel in, vernoemd naar zangeres Sulli die in oktober zelfmoord pleegde. De wet moet internetgebruikers met anonieme profielnamen verbieden op nieuwsberichten over beroemdheden te reageren. De kans is klein dat de wet er komt; dwingen tot het gebruik van iemands echte naam op internet gaat tegen de grondwet in – handhaving lijkt praktisch onhaalbaar.

Volgens psychologiestudent Heo zijn beide acties tekenend voor hoe de politiek met het onderwerp zelfmoord omgaat: „Emotioneel en zoekend naar praktische maatregelen. Maar ondertussen blijven onderliggende oorzaken onbesproken.”

En dat is niet vreemd: wie naar een eenduidig antwoord op het zelfmoordvraagstuk zoekt, komt bedrogen uit. Zuid-Korea is een complexe maatschappij waarop trauma’s uit de vorige eeuw nog steeds invloed uitoefenen. Onder het bewind van autoritaire leiders heeft Zuid-Korea vorige eeuw in een snelkookpan een enorme economische sprong gemaakt van ontwikkelingsland naar een welvarende en technologisch hoogstaande natie. Tegelijkertijd woedde een bloederige democratiseringsstrijd tegen de machthebbers en het leger. Oorlog met buurland Noord-Korea dreigt nog steeds. Daarbij zetten rigide gender- en leeftijdshiërarchieën, voortkomend uit confucianistisch gedachtengoed, druk op sociale contacten.

Het debat laait op

Prestatiedruk, eenzaamheid, jaloezie en onzekerheid vloeien allemaal voort uit die werkelijkheid, en beperken zich niet tot de sterren, ziet Heo. „Maar hoe cru het ook klinkt: met elke dood van een bekendheid laait het debat weer op. Misschien hoopten de overleden beroemdheden ergens ook dat hun dood tot fundamentele veranderingen zou leiden. Ik denk ook wel dat die komt: mijn generatie is al veel beter in staat het probleem rond geestelijke gezondheid überhaupt te benoemen. Nu maar hopen dat de oude generatie de juiste politieke beslissingen neemt. Als ik president van Zuid-Korea was, zou mijn nummer één doel zijn om in Zuid-Korea de druk wat van de ketel te halen.”

Praten over zelfdoding kan bij de landelijke hulplijn 113 Zelfmoordpreventie. Telefoon 0900-0113 of www.113.nl.