Zo huiselijk zie je racisme zelden

Zap In de documentaire Ons moederland (VPRO) presenteerde Constant Kusters zich als een keurige man, strak gekapt, netjes gekleed en een tikje vormelijk. Hij oogde een beetje als een NSB’er die in 1938 is ingevroren en nu weer is ontdooid.
Constant Kusters in de documentaire 'Ons moederland' van de VPRO.
Constant Kusters in de documentaire 'Ons moederland' van de VPRO.

Het zal je maar gebeuren. Je reist vanuit Nederland helemaal naar Suriname om de voormalige plantage te bezoeken waar je voorvaderen werden uitgebuit, blijkt de eigenaar een oude blanke man met een diep koloniale uitstraling. Het overkwam Dwight van van de Vijver in de EO-serie Geboeid.

Het werd erger. De eigenaar van het plantageterrein vertelde dat hij oude plantages opkocht en toerismeklaar maakte. Een goede investering, want een mens moet toch geld verdienen. Oog in oog met zoveel postkoloniale zakelijkheid had Van van de Vijver, die er door de dubbele van in zijn achternaam dagelijks aan wordt herinnerd dat zijn familie ooit bezit van een ander was, moeite om zijn kalmte te bewaren. Uiteindelijk bleek de eigenaar ook nobeler motieven (erfgoedbewaring) te hebben, maar de sfeer bleef ongemakkelijk. Toen de vier bezoekers uit Nederland een op het terrein opgegraven brandijzer bekeken, durfde alleen Van van de Vijver het vast te houden, de rest wilde snel weg.

Dat de Nederlandse geschiedenis vanuit radicaal verschillende perspectieven wordt bekeken kwam nog sterker naar voren in Ons moederland (VPRO), de documentaire die Shamira Raphaëla maakte over Constant Kusters, de leider van de Nederlandse Volks-Unie. Die presenteerde zich als een keurige man, strak gekapt, netjes gekleed en een tikje vormelijk. Hij oogde een beetje als een NSB’er die in 1938 is ingevroren en nu weer is ontdooid.

Kusters werd veel thuis gefilmd, waar hij lief is voor zijn vijf kinderen en gezellig Stratego speelt. „Niet zeggen waar de vlag staat”, waarschuwt hij een toekijkend jongetje. Verderop op de bank wordt Dokter Bibber onderzocht. Als hij de deur uit gaat, krijgen alle vijf kinderen een kus. Wanneer hij Surinaams eten lekker vindt, probeert hij dat te verbergen.

Aan tafel vertelt een van zijn dochtertjes dat er nu twee Syrische vluchtelingen in de klas zitten. „Wij noemen ze Aap en Schaap.” Vader doceert: „Denk niet dat die kinderen zo zielig zijn. Die hebben altijd een streepje voor gehad.” Later komt een kind huilend thuis: ze is op school voor nazi uitgemaakt. Op straat wijst Kusters een huis aan waar vluchtelingen wonen. Zijn zoontje richt er een stok op en doet of hij schiet.

Zo huiselijk als in Ons moederland zie je het racisme zelden. Bij de bingo is een van de hoofdprijzen een ‘Refugees not welcome’ vlag. Later gaat Kusters met zijn ‘kameraden’ demonstreren vóór Zwarte Piet. Opmerkelijk is dat Raphaëla nergens in beeld het debat met Kusters aangaat. In plaats daarvan worden de beelden van ‘volksnationalist’ doorsneden met historische beelden over kolonialisme, slavernij, Anton Mussert en de Holocaust. De verbanden liggen voor de hand, maar ik had liever een confrontatie tussen Raphaëla en Kusters gezien. Nu ging ik me afvragen hoeveel belangstelling de regisseur werkelijk voor haar onderwerp had.

Tussen de historische beelden die Raphaëla gebruikt, zitten dan wel weer hele sterke. Neem de zwijgend wegkijkende hoofden van CDA- en VVD-kopstukken als Hans Janmaat in de Kamer spreekt. Daarna volgen beelden waarin hedendaagse politici van CDA en VVD best vergelijkbare dingen zeggen.

In het laatste deel is de inzet van de film niet meer documentair, maar opiniërend: de Nederlandse samenleving zit volgens Raphaëla vol racisme en de kloof met het huis-tuin-en-keukenextremisme van Constant Kusters is niet zo diep als optimisten zouden hopen.

De man zelf is ervan overtuigd dat hij aan de winnende hand is. Aan het eind van de film wordt een nieuwe Kusters-baby geboren. De strijd voor het eigen volk wordt met alle middelen gevoerd, zegt hij.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.