Val nationaal luchtvaarticoon symbolisch voor huidige Z-Afrika

South African Airways De Zuid-Afrikaanse nationale luchtvaartmaatschappij staat voor een bankroet. Corruptie heeft het bedrijf en ook het aanzien van het land geschaad.

Vliegtuig van South African Airways op Tambo International airport in Johannesburg. De nationale luchtvaartmaatschappij is dicht bij een bankroet.
Vliegtuig van South African Airways op Tambo International airport in Johannesburg. De nationale luchtvaartmaatschappij is dicht bij een bankroet. Foto Siphiwe Sibeko/Reuters

Geen bedrijf in Zuid-Afrika is zo symbolisch voor het land en zijn economie als South African Airways. In de donkerste dagen van de apartheid mocht de nationale luchtvaartmaatschappij, toen nog Suid-Afrikaanse Lugdiens, in geen enkel ander land in Afrika landen. Het wereldwijde protest tegen het racistische regime isoleerde de luchtvaartmaatschappij, net als de gehele economie.

Na het einde van de apartheid in 1994, de verkiezing van de eerste zwarte president, en de komst van een grondwet vrij van racisme, kreeg South African Airways in 1997 een nieuwe kleur. Het oranje-wit-blauw veranderde in de kleuren van de regenboognatie en al snel vlogen de Zuid-Afrikanen naar veertig bestemmingen. De luchtvaartmaatschappij en haar gloednieuwe Boeings straalden de nieuwe hoop uit van Zuid-Afrika.

Ruim twintig jaar later is South African Airways op sterven na dood: door wanbeleid en corruptieschandalen. De regering wist woensdagavond een bankroet net af te wenden met een business rescue, de Zuid-Afrikaanse versie van uitstel van betaling. Een door de rechter aangewezen bewindvoerder neemt nu het beheer van het bedrijf over en gaat herstructureren „om een complete instorting van het bedrijf te voorkomen”, zegt een regeringswoordvoerder. Crediteuren is gevraagd geduld te hebben. De regering van president Cyril Ramaphosa stopt intussen nog eens 2 miljard rand (125 miljoen euro) in het bedrijf en gaat op zoek naar nieuwe geldschieters.

Intensive care

Ondanks deze intensive care is de kans groot dat patiënt South African Airways alsnog zal overlijden, waarschuwt econoom Azar Jammine. „Ik betwijfel of dit nog gaat werken. Het vertrouwen is weg.”

Het bedrijf maakt sinds 2011 verlies en overleeft op zulke grote kapitaalinjecties van de staat dat het ’s lands begroting bedreigt. Minister van Financiën Tito Mboweni verwoordde het vorige maand aldus: „We subsidiëren nu de middenklasse en de rijken, zodat zij overal heen kunnen vliegen, in plaats van de arbeiders te helpen die elke dag in oude treinen van en naar de townships moeten reizen.”

Sinds 1994 verdween al meer dan 3,5 miljard euro aan staatssteun in South African Airways. Desondanks moest SAA steeds meer routes schrappen. In 2017 kondigde het bedrijf aan een kwart van de verbindingen te staken en vliegtuigen te gaan verkopen.

Het bedrijf werd gebruikt als pinautomaat tijdens het corrupte bewind van president Jacob Zuma (2009-2018)

Concurrenten als Ethiopian Airlines, Emirates en Turkish Airlines overvleugelen de Zuid-Afrikanen over het hele continent. Deels doordat Johannesburg als regionale hub te zuidelijk, en dus te afgelegen, ligt om te concurreren met Addis Abeba of Nairobi. Ook heeft SAA in eigen land last van stuntaanbiedingen van goedkopere maatschappijen als FlySafAir.

Maar de val van SAA is vooral te wijten aan corruptie. Het bedrijf werd gebruikt als pinautomaat tijdens de regeerjaren van president Jacob Zuma (2009-2018). Oud-bestuursvoorzitter Dudu Myeni, tevens voorzitter van de Jacob Zuma Foundation, smeet met geld en gaf zakenvrienden van de president tal van leasecontracten. Zuma heeft altijd ontkend dat hij een affaire en een kind had met de bazin van SAA.

Lees ook het interview met Jacob Zuma over zijn jaren als president en de corruptieverdenkingen: ‘Bewijs maar dat ik corrupt was’

Neerwaartse spiraal

De afgelopen weken belandde de luchtvaartmaatschappij plotseling in een neerwaartse spiraal. Eind oktober publiceerde SAA geen kwartaalcijfers en werden de salarissen niet uitbetaald. Meer dan 3.000 werknemers gingen vervolgens in staking, die meer dan een week duurde. Betrokken vakbonden waarschuwden dat ze niet langer de veiligheid van reizigers op de vliegtuigen konden garanderen.

„Deze staking heeft heel veel schade berokkend aan de geloofwaardigheid van het bedrijf”, zegt econoom Azar Jammine. Een van de grootste reisagentschappen in Zuid-Afrika, Flight Centre Travel, stopte vorige week met boekingen bij SAA uit angst voor een faillissement. Verzekeraar Sanlam sloot SAA uit van de dekking die reizigers normaal beschermt tegen een bankroet van luchtvaartmaatschappijen.

De reddingsoperatie die woensdag op gang kwam, geeft SAA drie maanden uitstel van executie. Reisagenten zijn er niet gerust op. „We zijn nu in gesprek met SAA en de regering om te kunnen inschatten wat de impact is voor klanten [...] net nu het vakantieseizoen begint”, zegt Otto de Vries, directeur van Southern African Travel Agents (Asata). „We moeten zorgen dat de vakantieplannen van onze reizigers niet worden verstoord en het merk Zuid-Afrika intact blijft.”

In die reactie klinkt ook weer door dat een land pas een land is, als het zijn eigen luchtvaartmaatschappij heeft. En die illusie is precies het probleem, vreest econoom Jammine. „De regering heeft zo lang geld in SAA gestoken voor dat imago: gaat SAA ten onder, dan gebeurt dat ook met het land. Te lang heeft de regering een beroep gedaan op ons patriottisme. Nu moet het gezond verstand het van ons overnemen.” Ethiopian Airlines heeft inmiddels belangstelling getoond, net als Emirates en Virgin van Richard Branson. Zuid-Afrika staat feitelijk in de uitverkoop.