Recensie

Recensie Beeldende kunst

Magisch of niet: geluksbrengers en rituelen die ontroeren in Museum Volkenkunde

Specialisten die winti-, sjamanisme- en hekserijrituelen in Nederland uitvoeren, ondervangen de wat koloniale zienswijze op bijgeloof op de expostie.

Hertje als geluksbrenger in Mongolië. Foto voor expositie Helende Kracht in museum Volkenkunde Leiden. Hamid Sardar
Hertje als geluksbrenger in Mongolië. Foto voor expositie Helende Kracht in museum Volkenkunde Leiden.

Hamid Sardar

In een van de vitrines van Helende kracht ligt een fumsup poppetje. Het is gemaakt van eikenhout en verguld ijzer en werd aan een ketting gedragen door Britse soldaten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het poppetje zou dubbele bescherming bieden omdat het twee populaire geluksbrengers combineerde: het aanraken van hout en het gebaar van twee duimen omhoog, thumsup of fumsup. Volgens een gedicht uit advertenties waarin het poppetje werd aangeprezen: Behold in me/ The birth of luck,/ Two charms combined,/ Touchwood – Fumsup. Hoe vaak zal het om de hals van gesneuvelde soldaten gevonden zijn?

„Het museum doet me deze tentoonstelling geen uitspraak over de vraag of deze praktijken werken”, luidt de disclaimer in de verantwoording van de tentoonstelling in Museum Volkenkunde in Leiden. De magische manier van denken heeft in ieder geval voorwerpen opgeleverd die als ze je niet kunnen genezen wel kunnen verbluffen of ontroeren. Je hoeft geen christen te zijn om van de Matthäus Passion te genieten, luidt het gezegde.

Ritueel specialisten

Het hoogtepunt van Keti Koti, de nationale slavernij herdenking op 1 juli, is het plengoffer door Winti-priesteres Marian Markelo. Je hoeft niet geïnitieerd te zijn in deze religie om van die ceremonie onder de indruk te raken. Maar dan bevinden we ons dus al op het terrein van het ritueel, dat je niet meer letterlijk genezing hoeft te brengen.

Markelo is een van de ‘ritueel specialisten’ die op de tentoonstelling aan het woord komen. De anderen zijn Marco Hadjidakis (Santo Daime), Alfred Quenin (vodun), Daan van Kampenhout (sjamanisme), Petra Nelstein (mestizo-sjamanisme) en Coby Rijkers (hekserij). Wat mij betreft had er ook een vertegenwoordiger van christen, jodendom en/of islam bij kunnen zitten. Nu lijkt het alsof het museum het oude, toch arbitraire onderscheid tussen geloof en bijgeloof nog respecteert. Het sluit aan bij het achterhaalde idee van een museum voor volkenkunde dat die volken vooral zag als primitieve stammen in verre landen. Op de tentoonstelling wordt die koloniale zienswijze enigszins ondervangen door specialisten aan het woord te laten die in Nederland praktiseren.

Op de grote, nogal uitwaaierende expositieten wordt ook aandacht besteed aan ayahuasca, de plantenmix die sjamanen in het Amazonegebied gebruiken om in de droomwereld te komen en die ook in Nederland populair is geworden in healingsessies. Ayahuasca wordt hier door de staat gezien als harddrug en is verboden. De Hoge Raad oordeelde begin oktober van dit jaar dat invoer strafbaar is. Ook gebruik in ceremonies door de Saito Daime religie is niet meer toegestaan. Voor een virtuele beleving van een ayahuascaroes kan men bij de kunst terecht: in Eye in Amsterdam is nu als onderdeel van het IDFA een VR-installatie te zien van de Franse filmmaker Jan Koenen. In Ayahuasca – A Kosmik Journey verkent hij de mogelijkheden van virtual reality om de psychedelische ervaring weer te geven van ayahuasca. Kunst als vervanging.

Kunst geïnspireerd op rituelen

In Leiden zijn naast spirituele objecten ook kunstwerken te zien. Zoek de overeenkomsten, zoek de verschillen, beide zijn overvloedig aanwezig. Op de tentoonstelling is werk te zien van een aantal kunstenaars die zich door een van de genoemde spirituele tradities laat inspireren en de beeldtaal ervan gebruikt, zoals Remy Jungerman doet met Winti. Soms gaat het verder dan inspiratie alleen. Marina Abramovic gedraagt zich in de performance The artist is present, waarbij ze urenlang zwijgend tegenover leden van het publiek zat, als een soort sjamaan. De kunstenaar als genezer. Omgekeerd kun je een sjamaan zien als therapeut.

Kunst kan je net zo min letterlijk genezen als geloof; Bach en Abramovic beschermen net zo goed of slecht tegen ziekte en dood als eikenhout en verguld ijzer. De terreinen grenzen aan elkaar, wat verschilt is hoe serieus je ze wilt, kunt of moet nemen. Naast het fumsup poppetje ligt in de hekserijvitrine een buidel met daarin een papier met de letters abracadabra, een amulet dat al uit de Romeinse tijd zou stammen. Ook letters kunnen zo krachtig zijn dat ze geluk brengen. Poëzie.