Verontwaardiging over kunstproject met ‘as van Holocaust-slachtoffers'

Berlijn Activistische kunstenaars plaatsten in Berlijn een installatie met naar eigen zeggen overblijfselen van Holocaust-slachtoffers erin. Ze willen wijzen op het gevaar van extreem-rechts, maar overlevenden zijn geschokt.

De zuil met vermeende resten van Holocaust-slachtoffers, tegenover de Bondsdag in Berlijn.
De zuil met vermeende resten van Holocaust-slachtoffers, tegenover de Bondsdag in Berlijn. Foto Odd Andersen / AFP

Voor de één is het een morbide stunt, waarmee in het hart van Berlijn zonder enige piëteit slachtoffers van de Holocaust worden misbruikt. Voor de ander is het juist een belangrijk kunstwerk, dat een dringende politieke boodschap uitdraagt.

In elk geval zijn de kunstactivisten van het Duitse collectief Zentrum für politische Schönheit (ZPS) erin geslaagd met een buitenissige installatie een fel debat los te maken. Centraal daarbij staat een zuil van zo’n 2,5 meter hoog, waarin zich grote hoeveelheden as en andere stoffelijke resten zouden bevinden van slachtoffers van het nazisme die in concentratiekampen zijn vermoord.

De as en andere resten zouden afkomstig zijn uit bodemmonsters die de kunstenaars zeggen te hebben genomen op 23 verschillende plaatsen in de omgeving van voormalige vernietigingskampen van de nazi’s, in bossen, op akkers en weilanden. Of dat ook werkelijk zo is, valt niet te zeggen.

‘Overlevenden verbijsterd’

De vicepresident van het Internationale Auschwitz Comité hekelt het project: overlevenden zouden verbijsterd zijn dat de eeuwige rust van hun vermoorde familieleden hiermee verstoord is. Voormalig parlementslid Volker Beck (de Groenen) heeft een aanklacht ingediend: verstoring van de rust van een overledene.

Het Berlijnse kantoor van de American Jewish Committee noemt de actie schandalig. En de Duitse regering zegt de kunstvrijheid te respecteren. Maar als zou blijken dat zich in de zuil inderdaad as bevindt van slachtoffers van de shoa zou dat „zonder piëteit” zijn en blijk geven van „een gebrek aan historisch besef”.

Een deel van deze ‘zuil tegen het verraad aan de democratie’, zoals de kunstenaars hem noemen, is van glas. Daar achter is een zanderige substantie te zien, waar hier en daar een klein stuk gebeente uit lijkt te steken. Het project moet tegelijk een aansporing voor herinnering aan de slachtoffers zijn én een waarschuwing zijn tegen zowel de opkomst van extreem-rechts in onze tijd als de rampen waartoe een passieve houding ten opzicht daarvan kunnen leiden.

Lees ook: Kunstenaars bespioneren AfD-politicus

De makers draaien er niet om heen dat ze doelen op de AfD. Op hun website en sociale media waarschuwen ze dat sommige politici van de CDU erop uit zijn samenwerking met de AfD mogelijk te maken.

De installatie is maandag geplaatst op een open terrein tussen het Rijksdaggebouw, waar de Bondsdag zetelt, en de kanselarij, waar Angela Merkel kantoor houdt. In 1933, na de Rijksdagbrand, werd in een operatheater dat op die plek stond de parlementaire zitting gehouden waarin de Rijksdag (met uitzondering van de SPD) stemde voor de zogeheten Machtigingswet. Daarmee gaf het parlement zijn macht in feite uit handen aan Hitler.

„Het klinkt misschien pathetisch”, zegt Joschka Fleckenstein, een medewerker van het kunstenaarscollectief, die op dinsdag bij de installatie staat, „maar we moeten ons afvragen: wanneer kom je in verzet? De republiek van Weimar wist tot 1933 ook niet dat ze ten onder zou gaan. Of de as in de zuil echt is, doet er eigenlijk niet toe.”

Het gaat erom, zegt hij, dat we ertoe aangezet worden erover na te denken wanneer we in actie komen. Ook wijst hij op de onrechtvaardigheid dat sommige mensen die het regime van Hitler mogelijk hebben gemaakt eervol begraven zijn, terwijl de as van de slachtoffers uit de vernietigingskampen op willekeurige plaatsen uitgestort en vergeten is.

Zijn ogen lichten op als via Twitter het bericht komt dat het Zentrum für politische Schönheit zojuist op een begraafplaats de grafsteen heeft ontvreemd van Franz von Papen, wegbereider van de nazi’s. De steen zou onderweg zijn naar Berlijn.

‘Fantastisch en moedig’

Een handjevol bezoekers staat de installatie in Berlijn op deze zonnige winter ochtend te bekijken. Stuk voor stuk zeggen ze onder de indruk te zijn, en het een belangrijk project te vinden. „Fantastisch en moedig”, zegt de 84-jarige Peter Dettke, die zichzelf „door-en-door pacifist” noemt. „Een goed moment om dit te doen, nu de AfD zo sterk is”, zegt 23-jarige student Pauline Reitzer.

Maar in de media en op sociale media klinkt veel kritiek. Als het om respect voor de vermoorde Joden gaat, waarom is dan niet overlegd met Joodse organisaties van nabestaanden? „Mijn familie werd in Auschwitz vermoord” , schrijft een journalist van de Tageszeitung op Twitter, „en het Zentrum für politische Schönheit instrumentaliseert hun nagedachtenis, eigent die zich toe, voor een paar stukken op het internet”.