En wéér lezen middelbare scholieren slechter

Onderwijs Volgens onderzoek zijn de leesprestaties van 15-jarigen gedaald. „Er is aanleiding om het leesonderwijs rigoreus aan te pakken.”

Scholieren doen eindexamen in een sporthal.
Scholieren doen eindexamen in een sporthal. Foto Bas Czerwinski/ANP

Een mail van de overheid, een handleiding, brief van school over de Sinterklaas-viering – bijna een kwart van de 15-jarigen leest zó slecht dat ze dat soort teksten niet goed snappen. Ze kunnen zich dus niet als zelfstandig burger redden in de samenleving. In voorgaande jaren ging het nog om 20 procent van de leerlingen – en dat vonden experts ook al een alarmerend percentage.

Dat is een van de verontrustende conclusies uit de PISA-meting, een driejaarlijks vergelijkend onderzoek onder 60.000 leerlingen uit 77 landen naar de onderwijsresultaten. De leesvaardigheid in Nederland is tussen 2015 en 2018 voor het eerst significant gedaald, tot onder het gemiddelde van de vijftien EU-landen.

Nederland presteert nu ongeveer zoals het gemiddelde in de 35 rijke OESO-landen, terwijl dit voorheen altijd hoger was. Het leesplezier is in Nederland zelfs lager dan in alle andere landen. Bijna de helft van de 15-jarigen vindt het tijdverspilling en ongeveer 60 procent leest alleen als het moet.

Bij wiskunde en natuurkunde is het niveau gelijk gebleven, maar de trend is dalend. Bij natuurwetenschappen is het niveau van de jongens gezakt waardoor meisjes voor het eerst beter presteren.

„Nederland wordt linksom en rechtsom ingehaald”, twitterde Martin Ringenaldus, docent Duits op een vmbo. En Marjonne Maan, docent geschiedenis op een gymnasium: „Kinderen komen met vwo-advies binnen, maar bij begrijpend/technisch lezen presteren ze op havo- en soms zelfs vmbo-niveau.”

Ze missen de kennis

Hoe dat komt? Erik Meester, verbonden aan de opleiding pedagogische wetenschappen van primair onderwijs aan de Radboud Universiteit denkt dat begrijpend lezen op veel scholen verkeerd wordt aangeboden. „Begrijpend lezen wordt als generieke vaardigheid gezien, die je leert door leesstrategieën toe te passen zoals samenvatten, vragen stellen en verbanden leggen. Met die strategieën wordt eindeloos geoefend. Maar je hebt ze in een paar lessen aangeleerd en je kunt ze alleen inzetten als je voldoende woordenschat en kennis over het onderwerp hebt.”

Lees ook: NPO schrapt VPRO Boeken en ontpopt zich tot sponsor van de achteruitgang

Met andere woorden: er is algemene ontwikkeling nodig om teksten te kunnen begrijpen en die krijgen scholieren te weinig op school. Neem een tekst over de actualiteit: die kun je alleen begrijpen als je kennis over het onderwerp hebt, hoe goed je ook bent in taal. En veel scholen bieden die kennis volgens Meester juist minder.

„Je ziet juist het tegenovergestelde: meer aandacht voor algemene vaardigheden zoals samenwerken en kritisch denken, en ‘ontdekkend leren’ en minder voor de kennis. Dan kijken ze een filmpje en zoeken ze daarna zelf informatie op. Maar dat is echt te weinig om een tekst te snappen.”

Tekenend voor deze „misvatting” is dat wereldoriëntatie facultatief is bij de eindtoets en begrijpend lezen verplicht, zegt Meester. „Terwijl wereldoriëntatie een voorwaarde is voor begrijpend lezen. En goed lezen leidt weer tot meer motivatie.” Ook tekenend: in Nederland wordt begrijpend lezen als apart vak gegeven, terwijl het in veel andere landen geïntegreerd is in het gehele onderwijs.

Slechtere prestaties

Volgens Jan Rijkers, voorzitter van de Vlaams-Nederlandse Taalraad, is het moeilijk één oorzaak te noemen voor de daling in leesprestaties. „Er zijn geen aanwijzingen dat het leesonderwijs de laatste vijftien tien jaar slechter is geworden, maar ook niet beter.”

De Taalraad bestaat uit vijftien deskundigen en is in 2018 opgericht in opdracht van de Nederlandse en Vlaamse ministers van Onderwijs, omdat ook al eerder bleek dat de leesprestaties dalen. Deze zomer bracht de raad een rapport uit waarin precies staat wat er moet gebeuren om het leesonderwijs te verbeteren.

Scholen moeten de urgentie beseffen, een taal-leesbeleid hanteren, een effectieve didactische methode gebruiken, leerlingen gerichte feedback geven en de leesmotivatie bevorderen. Ook moeten leraren zich bijscholen, moeten lerarenopleidingen geactualiseerd worden en moeten methodemakers gebruik gaan maken van bewezen effectieve leermethodes.

Het rapport kreeg in Nederland weinig aandacht. Terwijl er alle aanleiding is het leesonderwijs rigoureus aan te pakken, zegt Rijkers. „Je moet dat dan wel voor alle aspecten ervan tegelijkertijd doen”, zegt hij. „Cherry picking heeft geen zin.”