Dit is fascisme in your face

Shamira Raphaëla Ze maakte naam met films over foute vaders. In Ons Moederland portretteert ze neonazi Constant Kusters. „Ik hoop dat je ome Nico voor de tv zit en denkt: godverdomme, die man zegt hetzelfde wat ik denk, maar ik wil niet zijn zoals hij.”

Constant Kusters van de Nederlandse Volksunie in de documentaire Ons Moederland.
Constant Kusters van de Nederlandse Volksunie in de documentaire Ons Moederland. Beeld 2Doc

Toen Shamira Raphaëla voor het eerst belde naar de extreem-rechtse politicus Constant Kusters, om te vragen of ze een documentaire over hem kon maken, leek het de half-Antilliaanse regisseur verstandig om niet meteen te zeggen wie ze was. „Ik zei natuurlijk niet: ‘Hallo met Shamira Angèle Rika Raphaëla’. Ik heb het half ingeslikt: ‘Hallo, met Sharon…’ Sharon klinkt best als Shamira, toch? Toen heb ik twee uur met hem aan de lijn gezeten.”

Shamira Raphaëla (1982) won onlangs een Gouden Kalf voor haar documentaire De waarheid over mijn vader (Daddy and the Warlord). Daarin wil NRC-columnist Clarice Gargard in Liberia onderzoeken wat haar vader voor oorlogsmisdadiger Charles Taylor heeft betekend. Maar de uiteindelijke film ging er vooral over dat Gargard dat niet wilde weten. Raphaëla’s eerste grote documentaire, Deal With It (2014) ging over haar eigen vader; een drugsdealende draaideurcrimineel.

Na deze foute vaders zet ze nu een neonazi in de schijnwerpers: Constant Kusters, leider van de Nederlandse Volksunie (NVU). Zelf noemt hij zich overigens ‘volksnationalist’, want hij probeert zijn ‘rechts-radicale’ politieke partij een toegankelijk imago te geven. In de documentaire Ons Moederland schetst Raphaëla het dagelijks leven van Kusters in een Arnhemse volkswijk. Ze versnijdt dit met archiefbeelden waarin ze laat zien dat Kusters’ denkbeelden inmiddels in de mainstream terecht zijn gekomen.

Waarom geeft u een podium aan een neonazi?

„Grappig is dat niemand mij deze ethische vraag stelde toen ik een film maakte over drugscriminelen, en eentje over de rechterhand van een Liberiaanse oorlogsmisdadiger. In al mijn films schijn ik een lichtje op ‘bad guys’. Maar pas nu het dichtbij komt, worden de kijkers zenuwachtig. Ze zijn boos omdat ik een steen omdraai. Niemand die pissebedden wil zien. Ze denken: het bestaat hier niet, want we praten er niet over. Ik denk juist: laat maar zien, dan komt het harder binnen. Deze film geeft Constant Kusters geen stem, het is mijn stem.”

Alles wat je aandacht geeft, groeit. Kunt u een neonazi niet beter negeren, in plaats van hem neer te zetten als een brave huisvader?

„Mensen buiten de maatschappij plaatsen, zorgt er niet voor dat ze weggaan. En het zorgt er ook niet voor dat hun ideeën veranderen. Sterker nog, wanneer je mensen het gevoel geeft dat ze geen onderdeel uitmaken van de maatschappij, hebben ze ook lak aan alle regels van die maatschappij. Dat zie ik aan mijn vader en mijn broer. Als we mensen demoniseren, distantiëren we ons van hen. Maar als je Kusters met zijn kinderen aan tafel ‘Smakelijk eten’ ziet zingen, dan kan hij ook je buurman zijn. Dat is tien keer zo verstorend.”

Bent u niet bang dat u zijn denkbeelden verspreidt, of ze normaliseert?

„Dat gedachtegoed is allang verspreid, daar gaat de film over. Ja, Constant Kusters is een marginaal figuur, maar de dingen die hij zegt, hoor je in de hele maatschappij echoën. Dat komt niet door hem, maar dat is wel de tendens. Hij is een uitvergroting van een tendens die er al is.”

Hoe kwam u op dit onderwerp?

„Eerst maakte ik een film over Nederlands grootste schrikbeeld, mijn vader. Een Antilliaanse crimineel met een gouden tand en een panty over zijn hoofd; oehoe, erger kan het niet. Toen dacht ik: nu moet ik dat concept omdraaien. Als mijn vader het monster onder het bed van de witte mensen is, wie is dan het monster onder mijn bed? Ik ging op zoek naar de grootste nazi. Toen zag ik op tv hoe Constant Kusters een journalist de bril van zijn hoofd sloeg, en dacht ik: o dat is interessant.”

Waarom is hij uw monster?

„We hebben een groot gevaar in onze samenleving: rechtse mensen die tegen migranten zijn, en linkse mensen die ontkennen dat we een probleem hebben met racisme. Ik zie steeds meer polarisering, ik voel me steeds minder thuis in Nederland. Om dat te vertellen had ik een vehikel nodig. Soms moet je een uitvergroting pakken om iets duidelijk te maken wat dicht bij je bed is.”

Wat hoopt u met de film te bereiken?

„Ik hoop dat jouw ome Nico voor de tv zit en denkt: ‘Godverdomme, die man zegt hetzelfde wat ik denk, maar ik wil niet zijn zoals hij’. Wat we moeilijk vinden aan Constant is dat hij weinig empathie lijkt te hebben voor zijn medemens. Maar die empathie heeft Rutte ook niet, als je hem hoort over Zwarte Piet en de Gouden Eeuw.”

„In de film zegt Kusters: ‘Wat de PVV roept, zeggen wij al jaren, ik ben niet geradicaliseerd, de rest is mijn kant op gekomen.’ Natuurlijk is hij niet het grote brein achter de opkomst van rechts Nederland. Waar het om gaat is dat hij zich zo comfortabel voelt in Nederland, dat hij denkt dat anderen zijn ideeën overnemen. Dat is schokkend. Als ik kan laten zien dat de woorden die uit zijn mond komen, bijna dezelfde zijn als die uit onze mainstream politici, dan maak ik een punt.”

Waarom denkt u dat de film weerstand oproept?

„Nederlanders vinden het fijn om te denken dat we smetteloos zijn. Daarom hebben ze moeite met deze film. Als we op het IDFA een film hebben over een Nepalese theeboer met huwelijksproblemen, dan zit de zaal vol. Nadat ik eerlijk en open al mijn eigen Antilliaanse shit en Clarice’s Afrikaanse shit heb laten zien, heb ik nu alle recht om de camera eens de andere kant op te draaien. Bij de vorige films zat iedereen met witte wijntjes in de zaal te klappen (imiteert bekakte dame): ‘O, geweldig zeg! Het is me wat, die mensen slachten elkaar áf. Gelukkig zijn wij zo niet.’ Ik hoop dat ze van deze film wakker liggen.”

Ons Moederland (VPRO, 73 minuten). Woensdag, NPO 2, 22.55 uur. En online op NPO Start.

Aanpassing 7 december: „Medeplichtige aan Liberiaanse massamoord” is veranderd in „rechterhand van een Liberiaanse oorlogsmisdadiger”. Charles Taylor is niet veroordeeld wegens massamoord, wel wegens oorlogsmisdaden.