Hoe haalbaar zijn de plannen tegen racisme in het voetbal?

Racisme Het kabinet en de KNVB kwamen met grootse plannen om racisme in het voetbal te bestrijden. Maar die stuiten op flinke bezwaren.

Een camera in de Adelaarshorst, het stadion van Go Ahead Eagles.
Een camera in de Adelaarshorst, het stadion van Go Ahead Eagles. Foto SANDER KONING/ANP

Álles. Dat wilde minister-president Mark Rutte doen om racisme in het voetbal te bestrijden. Zo zei hij het vorige week in Zeist, na een gesprek met de top van voetbalbond KNVB, twee van zijn ministers en Excelsior-voetballer Ahmad Mendes Moreira, die onlangs het slachtoffer werd van racistische spreekkoren in een wedstrijd tegen FC Den Bosch. Hij was huilend van het veld gelopen – het leidde tot grote woede over racisme in Nederland en stevige statements, zoals een minuut stilte bij eredivisieduels.

Lees ook: ex-Feyenoorder Andwelé Slory en zijn moeder over racisme

Niet eerder bemoeide de politiek zich zo nadrukkelijk met problemen in het voetbal. Maar nu wilden Rutte (VVD), sportminister Bruno Bruins (VVD) en justitieminister Ferdinand Grapperhaus (CDA) een daad stellen. Er had tijdens het gesprek een „spirit” in de ruimte gehangen, Rutte voelde „concreetheid”.

Die werd omgezet in een pakket maatregelen, die samen met de KNVB uitgevoerd moet worden. De ideeën gingen ver: ze roepen vragen op over privacy, geld en juridische haalbaarheid. Grote vraag over de drie belangrijkste plannen: kán het?

Slimme camera’s en geluidsopnamen

Het plan: camera’s met gezichtsherkenning en een geluidsopnamefunctie moeten op tribunes worden gehangen om de pakkans te vergroten als mensen iets racistisch roepen. Minister Bruins wil dit ook graag op amateurvelden.

„Het is in principe juridisch haalbaar”, zegt sportrechtadvocaat Evert Hoekstra van CKH Advocaten uit Alkmaar. Ook in winkels, horeca en op straat hangen camera’s. Schending van de privacy is dat volgens hem „per definitie, maar wel toegestaan” – zowel in stadions als op amateurvelden. Het komt dan telkens aan op de vraag of het belang van opnemen groter is dan de privacyschending. Hoekstra: „Het belang van de opnames in en rondom voetbalstadions lijkt me evident aanwezig, ook omdat het hierbij gaat om bescherming van spelers en publiek en het raakt aan de ordehandhaving tijdens een wedstrijd. Het komt mij daarom volkomen legitiem en begrijpelijk voor dat aan dit soort maatregelen wordt gedacht.”

Probleem is dat er zorgen zijn over de toepassing van gezichtsherkenning. Onderzoekers van de Universiteit van Tilburg zeiden in NRC dat veel toepassingen van de techniek vermoedelijk in strijd zijn met de wet. Ook in de politiek leven zorgen over het opslaan van gedetailleerde persoonsgegevens. D66, coalitiepartner van de VVD, schreef eerder deze maand nog in een pamflet: „Verbied gezichtsherkenning en ingrijpende algoritmes tot er wetgeving en toezicht is.”

‘Voetbaladvocaat’ Christian Visser, die regelmatig voetbalvandalen bijstaat, denkt dat slimme camera’s zouden kunnen werken, al zet hij vraagtekens bij de „proportionaliteit” van het plan. „Je moet jaar in jaar uit de beelden laten bekijken, terwijl op de meeste tribunes in feite nooit iets racistisch wordt geroepen.” Navraag bij de KNVB leert dat er sinds 2016 een ‘protocol kwetsende spreekkoren’ bestaat, na racistische spreekkoren bij een wedstrijd van ADO Den Haag tegen Ajax. Daarmee kregen scheidsrechter en ‘veiligheidscoördinator’ de mogelijkheid om een duel te staken. Het protocol, zegt een woordvoerder, werd sinds 2016 nooit ingezet – tot Mendes Moreira werd beschimpt. Christian Visser: „Iedereen vindt racisme verschrikkelijk. Zonder daar afbreuk aan te willen doen, denk ik dat je wel de vraag kunt stellen of het proportioneel is om overal slimme camera’s en microfoons op te hangen.”

Excelsior-speler Ahmad Mendes Moreira (rechts) wordt gesteund door medespelers nadat hij in Den Bosch racistisch is bejegend door het publiek, vorige maand. Foto HENK VAN ESCH/ANP

Daar komt bij dat camerasystemen betaald moeten worden. Clubs zullen dat zelf moeten doen, maar de vraag is of ze dat kunnen. Frank Paauw, portefeuillehouder Voetbal bij de nationale politie, zei onlangs in NRC over het gebruik van gezichtsherkenning: „We hebben niet 100 procent digitale gezichtscontrole, ook omdat het voor clubs vaak te duur is. Als je dat zou hebben, dan pikte je alle mensen met een stadionverbod eruit. Maar dat vraagt weer veel van de opvolging, want die mensen moeten dan worden opgehaald door de politie.”

Stadionverboden

Het plan: de KNVB gaat stadionverboden voor supporters die racistische leuzen zingen verhogen van vijf naar tien jaar.

Deze maatregel hoeft geen probleem te vormen: de KNVB kan het zelf besluiten en doorvoeren. De voetbalbond heeft een lange lijst waarin per overtreding is vastgesteld wat voor soort stadionverbod een overtreder krijgt. Roken in het stadion is bijvoorbeeld drie maanden, het afsteken van vuurwerk achttien maanden. Racistische spreekkoren kosten de dader nu vijf jaar stadionverbod, en dat wordt in de toekomst tien jaar. Het kan zeker, zegt ook advocaat Christian Visser, maar hij heeft zich wel „geërgerd” aan dit plan. Visser: „Op een poging tot doodslag staat nu ook een stadionverbod van vijf jaar. Ik vind dat toch erger dan een racistisch spreekkoor. Ik vind wel dat we de verhoudingen in het oog moeten houden.”

Meldplicht en ‘persoonsgerichte aanpak’

Het plan: mensen met een stadionverbod moeten vaker een meldplicht krijgen en supporters die worden gepakt wegens racisme moeten ook op andere gebieden ‘gevolgd’ worden door politie en justitie.

Agenten en hulpverleners zien mensen die met regelmaat ernstige veiligheidsproblemen en overlast veroorzaken. Het kan gaan om mensen met gedrags- of psychische problemen of zaken zoals verslaving. De ‘persoonsgerichte aanpak’ is een combinatie van het voorkomen van criminaliteit door hulp te bieden (bijvoorbeeld voor de verslaving) en het bestrijden door strengere straffen op te leggen als er een verband kan worden gelegd tussen overtredingen. Advocaat Evert Hoekstra denkt dat het kansrijk zou kunnen zijn dit toe te passen op mensen en groepen die zich stelselmatig slecht gedragen in een stadion. „Probleem is wel dat dit soort personen vaak geen behandeling en begeleiding wil of accepteert, zeker niet wanneer dit op min of meer vrijwillige basis moet geschieden. En de praktijk wijst uit dat er nogal wat knelpunten zijn waar men bij deze aanpak tegenaan loopt.”

Camera in stadion De Vliert, waar FC Den Bosch zijn thuiswedstrijden speelt. Foto Merlin Daleman

Die knelpunten zijn er ook bij stadionverboden in combinatie met een meldplicht. In Engeland, dat een geschiedenis van zeer ernstige problemen met hooligans kent, moeten voetbalvandalen zich vaak op een politiebureau melden als hun club een wedstrijd speelt – ze kunnen dan geen problemen maken bij het stadion. In Nederland blijkt volgens minister Grapperhaus dat rechters deze extra straf naast een stadionverbod niet vaak opleggen – al ontbreken harde cijfers. „Mogelijk moet je een wetswijziging doorvoeren, zoals dat destijds ook in Engeland gebeurde – feit is dat het daar heeft geleid tot een sterke afname van incidenten rond voetbalwedstrijden”, zegt advocaat Hoekstra. Dat zou rechters meer mogelijkheden kunnen geven om een gebiedsverbod op te leggen. Het is nog onduidelijk of het kabinet dit overweegt – in januari moet er nog een concreet ‘actieplan’ komen tegen racisme in het voetbal.

Advocaat Visser twijfelt of er meer gebiedsverboden opgelegd zullen worden. Hij wijst op een recent rapport van het politieteam dat voetbalvandalisme onderzoekt. Daaruit blijkt dat 90 procent van de voetbalvandalen die met de politie in aanraking komen (vorig jaar waren dat vijfhonderd mensen) een ‘first offender’ is – véél vaker dan in het gewone strafrecht. Bijna 40 procent is tussen de 19 en 26 jaar. Visser: „In mijn praktijk zijn het vaak jongens die één keer bij een voetbalgevecht betrokken raken of één keer worden gepakt vanwege spreekkoren. De rechter zal dan niet snel een gebiedsverbod opleggen. Als ik de maatregelen overzie, dan denk ik dat alle aandacht en ophef over het verschrikkelijke racisme in Den Bosch meer effect zal hebben dan de concrete plannen van het kabinet en de KNVB.”