Reportage

Wat wil Servië met zijn nieuwe Chinese camera’s?

Digitale surveillance Honderden camera’s hangen er sinds kort in hoofdstad Belgrado. Om criminelen en foutparkeerders op te sporen, zegt de overheid. Maar de camera’s hangen juist daar waar veel gedemonstreerd wordt.

Belgrado
Belgrado Foto Holger Mette

Activisten voor digitale rechten in Servië proberen al maanden te achterhalen hoe hun overheid precies van plan is burgers in de gaten te houden. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en de Chinese telecomgigant Huawei maakten vorig jaar bekend dat Belgrado is uitverkoren als een van de ruim tweehonderd Safe Cities, steden waar met gezichtsherkenning en data-uitwisseling allerhande misdaden en overtredingen opgespoord zouden moeten worden. In januari werd de installatie van duizend camera’s op achthonderd plekken in de hoofdstad aangekondigd.

„Er zal geen relevante straat, ingang of steeg zijn waar camera’s geen zicht op hebben”, zei minister van Binnenlandse Zaken Nebojsa Stefanovic. Maar over de exacte locaties, en hoe en waarom de technologie gebruikt zal worden, tast iedereen in het duister.

„Wij snappen dat de staat verantwoordelijk is voor de nationale veiligheid en de veiligheid van burgers, en dat cameratoezicht daarin een rol kan spelen”, zegt Bojan Perkov, van Share Foundation, een ngo die zich inzet voor privacy- en databescherming. „Maar het moet wel helder zijn onder welke voorwaarden en met welke waarborgen de overheid zulke ingrijpende technologie inzet.”

En daar komt hij maar niet achter. Een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur werd door het ministerie van Binnenlandse Zaken afgewezen. Huawei reageerde niet op een verzoek om meer transparantie. Wel verwijderde het van de website het kleine beetje informatie dat over het project gepubliceerd was.

Maar het alziende oog van de facial recognition surveillance kan zelf niet helemaal onzichtbaar blijven. Op een woensdagochtend in juni struikelde een collega van Perkov er bijna over. Een hoekje van het centrale Plein van de Republiek was afgezet en mannen in gele hesjes haalden de camera’s uit kartonnen dozen met Huawei-logo’s. Een donker bolletje met een wit kapje tuurt nu uit over een winkelend en flanerend publiek – inclusief veel Chinese toeristen deze warme herfstdag. Perkov (31) bestelt op een terras – waarschijnlijk net buiten zicht – een cappuccino. „In de media zeggen politici dat het systeem veilig is en niet misbruikt kan worden, maar we krijgen daar geen enkel bewijs voor.”

Dramatische staat van dienst

De angst voor misbruik van de data die met de camera’s in Belgrado verzameld worden, heeft zowel met de aanbieder als de gebruiker van de gezichtsherkenningstechnologie te maken. Het Chinese Huawei is door de Verenigde Staten in de ban gedaan vanwege zorgen over het 5G-netwerk en het risico dat in andere landen verzamelde data of bedrijfsgeheimen worden doorgespeeld aan het Chinese regime: spionage dus. Gezichten van Serviërs scannen en analyseren kan bovendien de nauwkeurigheid van algoritmes verbeteren in het herkennen van witte mensen.

‘Als ik weet dat ik word gefilmd, let ik tenminste op’

In Servië zelf leeft de vrees voor ‘de Chinezen’ echter nauwelijks. „Ik voel me veiliger door de camera’s”, zegt Verica Djordjevic (50). „Het maakt mij niet uit of ze uit China komen.” Katarina Pavlovic (42) vindt het „geen prettig idee dat we overal met camera’s in de gaten worden gehouden. Maar in feite hebben we al onze privacy met deze dingen al opgegeven”, zegt ze, terwijl ze lachend naar haar smartphone wijst. Pavlovic beseft dat Servië als buurland van de EU „op een plek ligt die aantrekkelijk is voor allerlei spelers met geopolitiek belang. Maar uiteindelijk doen overheden met de data wat wij ze ermee laten doen”.

Op de Balkan heeft het vertrouwen in de Europese Unie na de afwijzing van Noord-Macedonië en Albanië, om onderhandelingen over toetreding te beginnen, een nieuw dieptepunt bereikt. China is tenminste bereid om in de regio te investeren, vooral in de fysieke en digitale infrastructuur. Wegen, bruggen en mijnen worden aangelegd zonder ingewikkelde eisen over democratie en de rechtsstaat. Chinese delegaties lopen de deur plat bij Servische politici en bedrijven. Zelfs de politie is welkom. Eind november trainden 180 speciale agenten uit China samen met de Servische antiterrorisme-eenheid in een staalfabriek – Chinees eigendom – ten oosten van Belgrado. Eerder dit jaar waren al Chinese agenten in de hoofdstad gesignaleerd, officieel om Chinese toeristen, die zonder visa naar Servië kunnen reizen, in hun eigen taal te helpen.

Jacob Mardell, een Britse journalist die een reis van 60.000 kilometer maakt langs de nieuwe Zijderoute van Chinese infrastructuur door Azië en Europa – het Belt and Road Initiative – ondervond dat Servië het Europese land is waar zowel de regering als de inwoners de Chinese investeringen het hartelijkst verwelkomen. „En andersom is het voor Chinese bedrijven een ideale plek om te acclimatiseren aan de EU-richtlijnen die hier al grotendeels gevolgd worden.”

De afdeling bangmakerij

Activist Bojan Perkov is „niet van de afdeling bangmakerij over China”. Hij maakt zich veel meer zorgen over zijn eigen overheid. „Servië heeft een behoorlijk dramatische staat van dienst als het op privacy aankomt.” Vijf jaar geleden kwamen door een datalek de adressen en identiteitsnummers van 5 miljoen inwoners op straat te liggen. Een gezondheidsapp om afspraken met artsen te maken bleek niet goed beveiligd. En in 2011 kwam een opname naar buiten van een vrijend stelletje bij een sport- en concerthal in Belgrado. Gemaakt met een beveiligingscamera waar alleen politieagenten toegang toe hebben. „Voor geen van die incidenten is ooit iemand verantwoordelijk gehouden”, zegt Perkov.

In de aankondiging richtte het surveillanceprogramma zich vooral op nummerbordherkenning en het oplossen van auto-ongelukken. In het voorbeeld op zijn website schetste Huawei hoe een man die een Servisch kind had doodgereden dankzij „intelligente technologie” binnen drie dagen in China kon worden opgespoord.

Maar de locatie waar de eerste gezichtsherkenningscamera’s zijn opgehangen, voedt de argwaan over de intenties van de Servische regering. Op het opgebroken Plein van de Republiek rijden namelijk nauwelijks auto’s. Wat er wel elke week voorbijtrekt, is een stoet demonstranten die roept om het aftreden van president Aleksandar Vucic. „Het systeem kan gebruikt worden om politieke tegenstanders te volgen en critici in de gaten te houden”, waarschuwde Rodoljub Sabic, een voormalig toezichthouder, tegenover persbureau AP.

De Chinese technologie is vooral populair bij regimes die het niet zo nauw nemen met mensenrechten.

Chinese surveillance als succesvol exportproduct naar andere regimes

Jacob Madell ziet het Belt and Road-programma als iets dat „de beste en de slechtste instincten van plaatselijke leiders naar boven haalt”. Als die corrupt zijn, versterkt het Chinese geld de corruptie. Als zij burgerlijke vrijheden proberen in te perken, kan de Chinese technologie een middel zijn.

Software ontbreekt

Het blijft echter onduidelijk wat de Servische regering kan, wil en doet met de technologie. Voorlopig helemaal niks, bezweert Slobodan Nedeljkovic, een politieman die nu op het ministerie van Binnenlandse Zaken de voornaamste IT-adviseur van de minister is. „We hebben nieuwe camera’s van Huawei aangeschaft”, zegt hij op het ministerie in het Paleis van Servië, een modernistische kolos met meubilair dat lijkt op het decor van een Koude Oorlogsfilm. „Maar de onderhandelingen over de functionaliteit van gezichtsherkenning moeten nog beginnen.”

Noodzaak van de technologie ziet Nedeljkovic vooral voor „het bestrijden van potentiële terroristen”, al is er in Servië geen enkele aanslag gepleegd. Ook hoopt hij er internationaal gesignaleerde criminelen mee te vinden. Gezichten van „voortvluchtige moordenaars, verkrachters en pedofielen” zullen in de database worden ingevoerd, niet die van burgers en demonstranten, zegt hij.

Bovendien heeft Servië zich gecommitteerd aan de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG of GDPR) van de Europese Unie. „We weten niet waarvoor China het materiaal allemaal gebruikt, maar wat het ook is, dat zal hier niet gebeuren”, aldus Nedeljkovic. „Zodra het allemaal operationeel is informeren we het publiek erover. Er is geen noodzaak dat te doen voordat het systeem werkt.”

De ministeriële adviseur belooft dat Huawei geen toegang zal hebben tot het systeem en de algoritmes die de Servische politie zal gebruiken. Een toezegging die Perkov en anderen die hun regering wantrouwen nauwelijks geruststelt.