Charles Michel: snelle, strategische denker, maar zonder charisma

Nieuwe EU-president Als gewiekste onderhandelaars zijn Belgische politici geliefd in Europa. Charles Michel, zielsverwant van Macron en Rutte, volgt Tusk op als president van de Europese Raad.

Charles Michel in Brussel.
Charles Michel in Brussel. Foto Julien Warnand

‘Charles heeft aan vier uur slaap per nacht genoeg! Een keiharde werker. Briljant intelligent.” Luc Gillard gaat nog even door. „Hij heeft een enorm fysiek uithoudingsvermogen.”

In de gloednieuwe cultuurtempel La Sucrerie in het Waals-Brabantse Wavre nipt de wethouder aan een glas champagne. Vandaag is de openingsreceptie, en iedereen die er in Wavre toe doet, is er. Op één persoon na. De beroemdste Wavrien, Charles Michel, bereidt zich twintig kilometer verderop, in Brussel, voor op de baan van zijn leven. Per 1 december volgt hij de Pool Donald Tusk op als Europees raadspresident.

Gillard weet zeker: dat wordt een succes. Als wethouder werkte hij in Wavre nog onder Michel toen die er burgemeester was – een functie die Michel combineerde met het premierschap van België. In België zijn deze dubbelfuncties niet ongebruikelijk. „Na marathononderhandelingen in Brussel stond hij de volgende ochtend alweer hier. Charles belde me dan vanuit de dienstauto, onderweg van Brussel naar Wavre: ‘Luc, heb je even voor me?’ Ik praatte hem snel bij over een complex Wavers dossier als mobiliteit. In amper tien minuten zoog hij dat dossier op.”

Razendsnelle denker. Mannetjesputter. Empathisch wonder. Het zijn de telkens terugkerende superlatieven waarmee in eigen land vriend en vijand Charles Michel omschrijven. Maar toen hij op de EU-top in juli door de Europese regeringsleiders werd uitverkozen voor de ‘topjob’, vroegen buiten België miljoenen Europeanen zich af: Michel wíe?

The Belgian job, kopte de Brusselse nieuwssite Politico veelbetekenend – alsof Michel de baan niet aan zijn capaciteiten maar aan zijn nationaliteit had te danken. De allereerste raadspresident in de geschiedenis van de EU was in 2009 immers ook al een Belg: Herman Van Rompuy. Ook toen klonk het: wie is deze man? Vijf jaar later werd Van Rompuy bij zijn afscheid alle lof toegezwaaid vanwege zijn geduldig blijven zoeken naar compromissen.

Het is iets waarin elke politicus in het verdeelde België noodgedwongen is geschoold. „Wij Belgen zijn goede onderhandelaars”, zegt Annemie Neyts, politieke veteraan binnen de Belgische liberalen, de familie waartoe ook Michel behoort. „Ook omdat we niet te veel veren op onze hoed steken.”

Typisch Belgisch dus. Maar waar leer je dat vak?

Politiek beest

Een ‘clan-o-cratie’, zo omschrijven veel Belgen hun politieke bestel. Charles Michel is er een product van. Hij komt uit de politieke familieclan van de Michels uit het dorp Geldenaken, onder de rook van Wavre. Vader Louis, een kopstuk van de Waalse liberale partij Mouvement Réformateur (MR), was er bijna twintig jaar burgemeester. Louis Michel was daarnaast Kamerlid, partijvoorzitter, vicepremier en namens België eurocommissaris. Een politieke veelvraat. In zijn tijd als eurocommissaris, onder Commissievoorzitter José Manuel Barroso, wilde hij ook nog informateur worden om in eigen land een regering te smeden. „Barroso moest toen ingrijpen”, herinnert een bron bij de Commissie zich lachend.

20 november was Charles Michel even terug op de Universiteit van Amsterdam, voor een gesprek met studenten. Hij sprak ook over zijn semester in de hoofdstad:

„‘Louis, die petten kun je echt niet tegelijk opzetten’, zei Barroso. En Louis was oprecht verbaasd.”

Aan die tomeloze vader heeft Charles Michel „alles te danken”, zegt journalist Olivier Mouton, die de biografie Charles Michel: portret van een jeune premier schreef. „Zijn vader heeft hem opgevoed tot een politiek beest.”

In huize-Michel kwamen constant mensen over de vloer om te discussiëren over politiek. Mannen die later ministers in Charles Michels eigen regering zouden worden. Hij leerde er hoe belangrijk het is om dichtbij het volk te staan: nog regelmatig komt hij op de Waverse zaterdagmarkt, om handen te schudden en een pint mee te drinken. ‘Ils sont proches’, ze zijn dichtbij, zeggen ze in Wavre over de Michels.

Toch was de politieke erfenis van zijn vader niet altijd een zegen, zegt biograaf Mouton. Dat Michel als student een semester in Amsterdam doorbracht, was niet alleen omdat hij er goed Nederlands kon leren – nuttig voor een politicus met ambities aan weerszijden van de Belgische taalgrens – maar ook om op adem te komen. Een beetje afstand van het door Louis gedomineerde thuisfront.

Toen Michel premier werd, werd de vader-zoonrelatie ingewikkelder dan ooit, zegt Mouton. Dat vader Michel in interviews suggereerde dat Charles zijn carrière aan hem te danken had, viel niet goed. „Op een gegeven moment heeft hij moeten zeggen: ‘Pa, hou je mond.’ Je moet begrijpen: zijn zoon is hem voorbijgestreefd. Premier worden was altijd de droom van Louis Michel. Zijn zoon wérd het. Louis is trots én jaloers.”

Handpop Michel

Toen Charles in 2014 aantrad als Belgisch premier was hij pas 38 jaar – de jongste premier in de Belgische geschiedenis en de eerste die vader werd tijdens zijn premierschap. Hij kreeg twee dochters met zijn vriendin, een zoon had hij uit een eerdere relatie. Voor zijn premierschap was hij al het jongste Belgische Kamerlid en de jongste Belgische minister. Hij had het lef om een regering te vormen die geen enkele Franstalige politicus vóór hem aandurfde: een coalitie met de in Wallonië gehate rechts-conservatieve Vlaams-nationalisten van N-VA, en met twee andere Vlaamse partijen.

Het werd een ‘kibbelkabinet’. Maar het was te danken aan ‘mediator’ Michel dat de ploeg langs politieke valkuilen werd geleid. Pappen en nathouden volgens de klassieke Belgische school van ‘politieke loodgieters’ als wijlen Jean-Luc Dehaene en Wilfried Martens.

Zie ook: de Belgische politiek kent een lange traditie van compromissen smeden. Dat moet ook wel, gezien de complexe verhoudingen. Een kleine handleiding België.

Het leverde de premier een imagoprobleem op. In Franstalig België kreeg hij, als premier van een grotendeels Vlaamse regering, de bijnaam ‘handpop’ van de N-VA. Maar zijn tactiek werkte wel. „Dat hij al die tijd overeind bleef, is al een prestatie op zich in het huidige politieke klimaat”, zegt liberaal Annemie Neyts.

Tót het Marrakesh-debacle, waarover zijn regering in december vorig jaar alsnog viel. De wankele coalitie raakte, met nieuwe verkiezingen in zicht, tot op het bot verdeeld over het Marrakesh-pact, waarin VN-lidstaten voorstellen formuleerden om met migratie om te gaan. Michel had er internationaal zijn steun al aan verleend, maar in eigen land ontstond fel debat tussen de haviken in het migratiedebat en degenen die de rechten van migranten wilden verdedigen. Dit keer boog Michel niet; de N-VA stapte uit de regering.

Bij de Vlaams-nationalisten van N-VA, die zich als coalitiegenoot bedrogen voelen door Michel, zorgt het dossier nog altijd voor een „zure” nasmaak. „Michel mat met twee maten”, zegt N-VA’er Johan Van Overtveldt. Hij was minister onder Michel en is nu Europarlementariër. „Tijdens de regeerperiode waren we het wel vaker oneens. Als een dossier voor een andere partij ondrinkbaar bleek, trok de N-VA dat terug. Met Marrakesh werd een totaal andere maatstaf gehanteerd.” Een andere maatstaf – in dienst van Michels toekomstplannen? Van Overtveldt: „Hij heeft nooit een geheim gemaakt van zijn Europese ambities.”

‘Marrakesh’ is illustratief voor wat Michel voor zichzelf al langer in petto had, denkt ook journalist Mouton. Michel wilde op het wereldtoneel geen flater slaan. „Hij was zich al aan het voorbereiden op een internationale topjob.”

Natte dweil

Dat Michel die ook echt binnenhaalde, zorgde aanvankelijk voor triomfantelijke artikelen in de Belgische pers. Maar de kritiek zwelt inmiddels aan. Volgens de krant De Morgen laat Michel „de rookpluimen van de bestuurlijke puinhoop” achter. Bijna een jaar mist België nu een regering, en het begrotingstekort loopt komend jaar op naar 11 miljard euro. ‘Regeringsvluchteling’ Michel laat „op een cruciaal moment land en bestuur in de steek”, schrijft de krant.

Zijn ‘vlucht’ van het landelijke politieke centrum naar de Europese EU-wijk is met de metro drie haltes. Daar maken ze zich minder zorgen over de huidige staat van België. Ze zijn blij met de compromiszoekende Belg, klinkt het. Michel is er al kind aan huis, na alle EU-toppen die hij bijwoonde met collega-regeringsleiders. Als het weer eens laat werd, nam hij de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Emmanuel Macron mee voor een vrolijke afdronk op een bierterras aan de Brusselse Grote Markt.

Met zijn politieke, liberale vrienden Xavier Bettel, Mark Rutte en Macron trok hij tijdens die toppen vaak één lijn. Het is dan ook dat Luxemburgs-Nederlands-Franse leiderstrio dat Michel op het schild hief.

Zijn Belgische voorganger Van Rompuy werd in de Europese wandelgangen wel vergeleken met „een natte dweil”, en ook Michel ontbreekt het „tot zijn eigen grote spijt” aan charisma, zegt zijn biograaf. „Maar zijn nieuwe positie is ook niet de plek voor een charismatisch persoon.” Michel compenseert zijn charismagebrek met strategisch inzicht, zegt Mouton. En hij hoeft, vertellen mensen die met Michel samenwerkten, niet per se de eer op te strijken.

Die eigenschappen zullen hem als Europees raadspresident van pas komen, denken bronnen binnen de EU-instellingen. „Charles weet: it takes two to tango.” Waarschuwen dat er „een speciale plek in de hel is” voor Brexiteers als Boris Johnson, zoals voorganger Tusk deed, zal Michel niet snel doen. „Te nadrukkelijk een kant kiezen kost geloofwaardigheid.”

Al loopt hij wel het gevaar er opnieuw van beschuldigd te worden iemands ‘handpop’ te zijn. N-VA’er Van Overtveldt: „Het is evident dat hij in kamp-Macron zit. Michel is Macron schatplichtig. Maar lang niet iedereen is fan van de Franse president.

Daar zal hij voor moeten oppassen.”

Lees ook: hoe Emannuel Macron de grootste winnaar van de EU-benoemingen werd.

Wordt Michel Macrons „meesterknecht”, zoals de krant De Tijd al schreef? Er was al langer „chemie” tussen Macron, Rutte en Michel, zeggen bronnen binnen de Europese liberalen. Zeker Macron en Michel voelen zich als generatiegenoten politiek verwant. Beiden zijn uitgesproken pro-EU. En dat Michel Franstalig is, vindt Macron prettig – „het maakt de lijntjes korter.” Maar of Michel ‘Parijs’ zal voortrekken op ‘Berlijn’? „Daar is ’ie te slim voor.” Hij wil van zijn presidentschap een succes maken, en dat wordt het niet als hij zich partijdig toont.

In cultuurtempel La Sucrerie in Wavre zijn ze alvast „heel trots”, zegt wethouder Gillard. Michel vertrekt naar Europa, maar „hij blijft dichtbij”, weet wethouder Moon Nassiri. Nassiri laat op zijn smartphone de video zien waarop hij en een glunderende Michel een melige rap zingen, ter promotie van de stad Wavre.

„Met Charles kun je ook plezier maken.” En als hij straks de drukbezette EU-president is? „Dan ziet ’ie ‘Moon’ op zijn scherm, en neemt ’ie meteen op.”