SPD moet kiezen: doorregeren of weer een herkenbaar links gezicht krijgen

Duitse leiderschapsverkiezing Komende zaterdag wordt bekend welk duo de leiding krijgt bij de Duitse SPD. Als het tweetal van de linkervleugel zegeviert, kan het snel gedaan zijn met de coalitie van kanselier Angela Merkel.

Presentatie van de kandidaten voor het SPD-leiderschap: de duo's Norbert Walter-Borjans/Saskia Esken (rechts) en Olaf Scholz/Klara Geywitz (midden).
Presentatie van de kandidaten voor het SPD-leiderschap: de duo's Norbert Walter-Borjans/Saskia Esken (rechts) en Olaf Scholz/Klara Geywitz (midden). Foto Annegret Hilse/Reuters

Nervositeit in politiek Berlijn. Zo’n 420.000 Duitsers kunnen dezer dagen beslissen over de toekomst van de regering-Merkel. Het zijn de leden van regeringspartij SPD. Tot vrijdagavond kunnen ze stemmen wie de leiding van hun gestaag slinkende sociaal-democratische partij overneemt.

Kiezen ze voor een nieuwe, linksere koers, belichaamd door een kandidaten-duo met relatief weinig ervaring in de landelijke politiek? Dan komt Merkels coalitie van CDU, CSU en SPD ernstig onder druk te staan.

Kiezen de SPD-leden voor het andere duo, gedomineerd door vicekanselier Olaf Scholz, die al jaren meedraait in de top van de partij en sinds 2018 minister van Financiën in de regering-Merkel is? Dan is dat een keuze voor voortzetting van de huidige coalitie, waarmee de SPD al heel wat programmapunten heeft kunnen uitvoeren – maar waarmee ze de kiezers niet kan behagen.

Dat is het dilemma voor de SPD: kiezen voor een onzeker avontuur, omdat de huidige koers geen zicht biedt op herstel? Of voortgaan op de ingeslagen weg, in de hoop de kiezers alsnog duidelijk te kunnen maken dat de resultaten van de voorbije jaren – van een basispensioen voor arme ouderen, tot klimaatmaatregelen, meer rechten voor deeltijdwerkers en betere kinderopvang – er heus mogen zijn.

Nadat de SPD bij de Europese verkiezingen in mei haar zoveelste bittere verlies had geleden, en was zelfs voorbijgestreefd door De Groenen, gooide toenmalig voorzitter Andrea Nahles de handdoek in de ring. Met de moed der wanhoop besloot de partij, die in tweeënhalf jaar drie voorzitters had versleten, het helemaal anders aan te pakken.

De nieuwe voorzitter wordt niet langer achter de schermen geselecteerd, maar met voorverkiezingen door de gewone leden. Kandidaten mogen zich als duo van man en vrouw presenteren – bij de Groenen en Die Linke is zo’n Doppelspitze al jaren gebruik (de AfD heeft een duo van twee mannen aan de top).

Lees ook: Ideeënarmoede is de werkelijke oorzaak van neergang SPD

Die andere aanpak moet de sociaaldemocratische partij nieuwe energie geven. Het hele selectieproces, inclusief 23 discussieavonden verspreid door het land gevolgd door een eerste én een tweede stemronde, kostte maar liefst een half jaar, tot zaterdagavond eindelijk het winnende duo bekend wordt gemaakt. Al die tijd zit de SPD zonder leider.

Terwijl de Duitse coalitie stug doorregeerde zagen de peilingen er voor de sociaaldemocraten steeds somberder uit. Kwam de ooit grote volkspartij bij de Bondsdagverkiezingen van 1998 nog op 40,9 procent, volgens recente peilingen staat de SPD nog maar op een magere 14 procent. Bij deelstaatverkiezingen in Brandenburg kreeg ze dit najaar nog 26 procent van de stemmen, maar in Saksen en Thüringen haalde ze zelfs de 10 procent niet meer.

De linkervleugel bestaande uit Norbert Walter-Borjans (links) en Saskia Esken. Foto Daniel Roland/AFP

Het duo van de linkervleugel

Het is hoog tijd het roer om te gooien, vindt een groot deel van de partij, anders zou de ondergang dreigen. Na jaren van compromissen met Merkel en haar CDU zou de SPD eindelijk weer een herkenbaar links gezicht moeten krijgen.

Met die belofte voert het duo van de linkervleugel campagne: Bondsdaglid en IT-expert Saskia Esken (58) en oud-minister van Financiën van Noordrijn-Westfalen Norbert Walter-Borjans (67). Nowabo, zoals zijn bijnaam luidt, kreeg landelijke bekendheid als bestrijder van belastingontduiking. Zijn ambtenaren kochten van klokkenluiders cd’s met informatie van Zwitserse banken over Duitsers die er zwart geld hadden ondergebracht. Toen dit bekend werd kwam er bij de belastingdienst opeens een stroom vrijwillige aanmeldingen binnen – en groeide de populariteit van Nowabo.

Esken en Walter-Borjans zetten zich af tegen het beleid van de regering-Merkel geen nieuwe schulden te maken. Zij pleiten voor een groot investeringsprogramma (500 miljard over tien jaar). Esken is tegen voortzetting van de Grote Coalitie (GroKo) met CDU en CSU, Walter-Borjans is ook kritisch, maar minder uitgesproken.

De ‘gevestigde orde’ bestaande uit Klara Geywitz (links) en Olaf Scholz Foto Daniel Roland/AFP

Het duo van de ‘gevestigde orde’

Deze twee nieuwkomers op het grote toneel, zouden een breuk markeren met de gevestigde orde in de SPD. Die wordt belichaamd door hun tegenstanders, en vooral partijtijger Scholz (61). Als burgemeester van Hamburg maakte hij naam met het stimuleren van sociale woningbouw. Daarvoor was hij minister van Arbeid en secretaris-generaal van de partij. Geliefd is de zakelijke, monotoon sprekende Scholz in de SPD nooit geworden.

Zijn partner in de strijd om het voorzitterschap, Klara Geywitz (43), brengt een feministische reputatie in. In het deelstaatparlement van Brandenburg, waarvan ze vijftien jaar lid was, maakte ze naam als drijvende kracht achter een wet die politieke partijen verplicht even veel mannen als vrouwen te plaatsen op de kieslijsten voor deelstaatverkiezingen. De uit Potsdam afkomstige Geywitz is de enige van die vier kandidaten met wortels in Oost-Duitsland.

Op de achtergrond speelt de onvermijdelijke vraag: kan de nieuwe leider, althans één helft van het winnende duo, een geloofwaardige kandidaat voor het kanselierschap zijn? En eigenlijk is voor iedereen duidelijk dat alleen Scholz daarvoor voldoende ervaring heeft in de landelijke en internationale politiek.

Walter-Borjans en Esken ontkennen dit niet, maar proberen de kwestie te omzeilen: de vraag wie de kanselierskandidaat wordt, zou voorlopig toch niet aan de orde zijn. Scholz vindt dat een gebrek aan ambitie. Om weer te groeien in de kiezersgunst zou de SPD wel degelijk zo snel mogelijk een kandidaat moet hebben voor de strijd om het Kanzleramt in Berlijn.

Verliezen hij en Geywitz deze verkiezing, dan is niet alleen onzeker of de SPD nog in de coalitie blijft. Mocht de partij toch willen doorregeren, dan staat Scholz voor de vraag of hij nog wel kan en wil aanblijven als minister en vicekanselier.