Databanken zijn ook interessant voor ‘Truus van drie hoog’ - mits toegankelijk en verhalend

Open data Burgers voeden continu databanken met gegevens over hun doen en laten. In een Utrechts experiment krijgen ze daar nu ook informatie voor terug en leren onderzoekers hoe informatie over de omgeving toegankelijker gemaakt kan worden.

De Grote Datashow, een circusachtig theater over datadilemma’s.
De Grote Datashow, een circusachtig theater over datadilemma’s. Foto Mariska Kerpel

In Utrecht zijn 36.000 mensen ‘ernstig’ eenzaam. Dat is ruim één op de tien Utrechters. In Overvecht wat vaker dan in de binnenstad. Ouderen, mensen met een migratieachtergrond of laagopgeleiden ook wat vaker.

Allemaal nuttige cijfers. De gemeente Utrecht kan er beleid op ontwikkelen. Er werden allerlei initiatieven opgezet, zoals sjoelen of bloemschikken voor ouderen. Workshops om eenzaamheid te signaleren. ‘Kunstkoppelaars’ brengen mensen met dementie en hun mantelzorgers in contact met cultuur. NS en ProRail werden ingeschakeld om gratis twee koppen koffie uit te delen op een aantal Utrechtse stations – het tweede kopje moest dan wel worden aangeboden aan een onbekende reiziger.

Lees ook Patiëntendata hebben strenger toezicht nodig

Maar wat kun je als bewoner met de cijfers? Wat als je zélf iets wil doen tegen eenzaamheid in je stad? „Burgers zouden naast bedrijven en gemeente de derde pijler moeten zijn bij het verzamelen van gegevens”, zegt Donica Buisman, directeur van RAUM. Zij organiseerde met databureau Clever°Franke het festival Cirque du Data op het Berlijnplein in stadsdeel Leidsche Rijn. Daar werd aan bewoners gevraagd mee te denken over het gebruik van gegevens, twee maanden lang. Donderdag worden de resultaten besproken. Buisman en Gert Franke, directeur van Clever°Franke, stuurden er alvast een aantal op. En inderdaad: de 300 respondenten geven vooral aan meer behoefte te hebben aan informatie over eenzaamheid in de buurt. Ook willen ze data over ‘afval’, ‘parkeren’ en ‘feestjes’.

„Data zijn veel in het nieuws”, zegt Franke, „vaak in de context van schandalen. Maar data bieden ook veel mogelijkheden, ook voor jou als burger. Je moet dan wel weten hoe.”

Gemoedstoestand wijk

„We merken dat data vaak niet met de juiste vraag worden opgehaald”, zegt Buisman. Tijdens Cirque du Data werden workshops georganiseerd om de databehoefte van bewoners in kaart te brengen. Voor jongeren, vrijwilligers en mensen met een migratieachtergrond, met als vraag: stel, we hebben een blank canvas, zonder data. Hoe zou dan de ideale wereld eruitzien? „We moeten ook Truus van driehoog betrekken bij de dataficering van de samenleving”, zegt Franke.

Lees ook Met big data kun je in een oorlog de vijand verslaan

Om bewoners geïnteresseerd te krijgen was er onder meer de Grote Datashow, een circusachtig theater over datadilemma’s. Buiten de circustent stond ‘circusdier’ Aiml, die de gemoedstoestand van de wijk meet, en tekent. Je kon foto’s maken van mensen die door rood lopen op kruispunten, die worden gefilmd door openbare webcams, en ze versturen naar het dichtstbijzijnde politiebureau.

Informatieborden op het Berlijnplein moesten de rijkdom van het Utrechtse dataplatform WistUData tonen. Zo kon je lezen dat in Leidsche Rijn, vaak gezien als witte yuppenwijk, juist veel mensen met een migratieachtergrond (41 procent) wonen. In januari willen Buisman en Franke rapporteren aan wethouder Linda Voortman (Publieksdienstverlening, GroenLinks). Haar woordvoerder laat weten dat de datasystemen van Utrecht, zoals wistudata.nl, de Utrecht Monitor of het open data-portal, inderdaad „niet altijd even toegankelijk zijn. Dat heeft te maken met de veelheid aan beschikbare data.” Op de dataplatforms zijn zo’n 600 datasets beschikbaar.

Menselijk verhaal

De gemeente werkt aan verbetering. „Bijvoorbeeld met infographics kunnen data aantrekkelijker worden gepresenteerd.” Ook is Utrecht bezig data beschikbaar te stellen via de Europese DCAT-standaard, zodat er makkelijker vergelijkingen kunnen worden gemaakt. Om burgers echt te kunnen betrekken bij dataverzameling moet helder zijn wat het nut ervan is, en moet duidelijk zijn wat ze ervoor terugkrijgen, mailt de Britse data-expert Andy Kirk. „Je kunt mensen niet dwingen om geïnteresseerd te zijn. Je kan ze niet dwingen om te leren en te begrijpen. Dat is een gedeelde verantwoordelijkheid. Mensen hebben van nature geen motivatie om in data te duiken. Ook niet als ze dat wel zouden moeten. Daarom moet je data koppelen aan een menselijk verhaal, of ze op schaal of in context plaatsen.

Alle goede bedoelingen ten spijt, privacyschandalen omgeven de almaar uitbreidende datavergaring de laatste jaren niet voor niets. Hoe maak je bijvoorbeeld op een ethische manier data beschikbaar over wie er eenzaam is in de buurt? „Sommige data liggen inderdaad gevoelig”, zegt RAUM-directeur Buisman. „Maar nu mis ik in het gesprek over data: hoe zouden we het idealiter willen hebben, en hoe kunnen we de regels daarnaartoe buigen?”