Bioboeren in de knel door fosfaatregels

Fosfaatregels Tientallen bioboeren zitten nu in de knel door de invoering van fosfaatrechten in 2015. Zo ook Hans Nieuwenburg uit Spankeren.

Bioboer Hans Nieuwenburg op zijn boerderij in Spankeren. Hij dreigt in de financiële problemen te komen door de fosfaatregels.
Bioboer Hans Nieuwenburg op zijn boerderij in Spankeren. Hij dreigt in de financiële problemen te komen door de fosfaatregels. Foto Merlin Daleman

Vijftig jaar oud was Hans Nieuwenburg in 2015, en dit was het moment om zijn droom uit te laten komen: een eigen landbouwbedrijf beginnen. Met zijn vrouw Tanja en hun twee kinderen hadden ze een mooi stukje land in het Gelderse Spankeren op het oog. Een enorme weide van 135 hectare, grotendeels gepacht van Natuurmonumenten. Genoeg ruimte voor een melkveebedrijf met honderden koeien.

Maar grootschalig moest het juist niet worden. „We kozen voor biologische landbouw, want daar zagen we toekomst in”, vertelt Nieuwenburg wandelend tussen zijn bruine Jersey-koeien. „Hier is genoeg grond om de eigen mest te plaatsen en eigen gras en kruiden te laten groeien, zodat we geen voer hoeven te importeren.”

Die keuze bezorgt hem vier jaar later slapeloze nachten. Hij heeft geen spijt van zijn biologische koers, maar wel van het moment dat hij zijn bedrijf begon. Want in een poging de toename in fosfaatuitstoot door veehouderijen een halt toe te roepen, werd in 2017 met terugwerkende kracht een fosfaatrechtenstelsel ingevoerd. En dit pakte nadelig uit voor Nieuwenburg en tientallen andere bioboeren die net aan het opstarten of omschakelen waren, waardoor ze nu met hoge kosten en boetes zitten. Ze doen het, naar eigen zeggen, „precies” zoals minister Carola Schouten (Landbouw, ChristenUnie) het voor ogen heeft, maar dreigen daardoor te moeten stoppen.

Belangenvereniging Biohuis waarschuwt nu dat in de stikstofdiscussie hetzelfde dreigt te gebeuren. Daar is straks, als het aan de provincies ligt, het aantal dieren in de stal op peildatum 8 oktober 2019 leidend voor de ruimte die ze hebben om in stikstofrechten te handelen. Bestuurslid Maria Buitenhuis: „Terwijl juist de gewenste vorm van landbouw als uitgangspunt zou moeten gelden.”

Afschaffing melkquotum

Wat is er precies aan de hand? Mest van vee bevat schadelijke bijproducten zoals fosfaat en stikstof. Binnen de EU is al jaren geleden een fosfaatplafond ingevoerd: een maximum hoeveelheid mest die een land in een bepaald jaar mag produceren.

Door het loslaten van het melkquotum nam het aantal koeien in Nederland vanaf 2015 echter enorm toe. Het gevolg: een grotere mestproductie met meer fosfaat- en stikstofuitstoot. Nederland had echter bij de EU ook een uitzonderingspositie bedongen: er mocht meer mest worden uitgereden dan toestaan.

Door de toename in de fosfaatuitstoot tussen 2015 en 2017 dreigde deze positie in gevaar te komen. Het leidde ertoe dat toenmalig staatssecretaris Sharon Dijksma (Landbouw, PvdA) ingreep. Boeren kregen in 2017 fosfaatrechten voor het aantal koeien dat ze op 2 juli 2015 – de dag waarop de maatregel werd aangekondigd – hadden staan. Ook moesten ze verplicht inkrimpen.

Volgens belangenorganisatie Biohuis zijn er tientallen knelgevallen bij het uitdelen van fosfaatrechten

Dat was problematisch voor op dat moment opstartende bedrijven, zoals dat van Hans Nieuwenburg. Wie bioboer wil worden, moet aan verschillende eisen voldoen voordat het bedrijf het stempel biologisch krijgt.

Neem het grasland. „Kijk, dit was maïsgrond”, vertelt Nieuwenburg, en plukt een klavertje. „Maar wij zijn omgeschakeld naar grasland: met veel klaver, een eiwitrijk kruid waardoor je eigenlijk geen krachtvoer zoals soja meer hoeft te importeren.”

Het duurt echter minimaal twee seizoenen voordat gras ‘biologisch’ genoemd mag worden. Toen Dijksma met haar fosfaatplan kwam, was Nieuwenburg vol aan het opstarten. Het duurde toen nog enkele maanden voor de koeien kwamen, maar hij kon ook niet meer omschakelen: hij kreeg dus geen fosfaatrechten.

Een half jaar later was zijn grasland gereed en stonden er 76 bruine Jerseys. Alleen: „Daardoor was ik ineens een snelle groeier.” Het gevolg: een boete van 35.000 euro. Ook moest hij direct zijn veestapel met 40 procent inkrimpen. Daar begon hij aan, met tegenzin. Tot zijn boekhouder hem waarschuwde. „Hij zei: als je zo doorgaat, ga je failliet.”

Dus stopte Nieuwenburg weer met koeien afvoeren: en kreeg een boete van 190.000 euro. Hij vecht hier nog altijd tegen bij de Rijksdienst voor Ondernemende Nederland. Onlangs is zijn beroep weer afgewezen.

En dan zijn er nog de fosfaatrechten die hij niet kreeg en nu zelf moet inkopen. Nieuwenburg weigert dit te doen: „Dit kostte mij in 2017 zo’n 9000 euro per koe.” Voor zijn hele bedrijf kwam hij toen uit op 550.000 euro: ruim twee keer zijn jaaromzet. „Dat geld heb ik gewoon niet.”

Tientallen gevallen

Het probleem van Nieuwenburg staat niet op zichzelf. Volgens de stichting Biohuis, een belangenorganisatie voor bioboeren, zijn er „tientallen knelgevallen” bij het uitdelen van fosfaatrechten. Daar zitten ook veel boeren bij die omschakelden van traditionele naar biologische landbouw en daardoor op 2 juli 2015 tijdelijk minder koeien hadden staan omdat het grasland onvoldoende voeding gaf voor alle koeien. Een aantal van de veehouders is al gestopt door de kosten en de stress.

Bestuurslid Maria Buitenkamp trekt een parallel met de stikstofdiscussie. „ Het is voor melkveehouders dus aantrekkelijker een stal zo vol mogelijk te houden, om zoveel mogelijk rechten te behouden. Terwijl dat niet de kant is die je wilt opgaan.”

Kon Nieuwenburg niet weten dat de overheid juist inzette op minder veehouderijen? „Nee, voor biolandbouw moet ruimte zijn. Wij stoten niet meer fosfaat uit dan toegestaan, de gewone landbouw wel. Toch draaien wij mede voor de kosten op.”

Hij hoopt op coulantie van Schouten. Voor hem, maar ook voor zijn kinderen. „Mijn zoon moet nu kiezen of hij naar de agrarische vakschool gaat Het is heel pijnlijk, maar ik heb hem geadviseerd het niet te doen.”