Branko Milanovic: „Ik ben een criticus van het kapitalisme omdat het onze waarden heeft veranderd”

Foto Lars van den Brink

Interview

‘Het kapitalisme is niet in crisis. Er is ook geen alternatief’

Interview Branko Milanovic Kapitalisme kent, voor het eerst in de geschiedenis, geen enkele concurrent, stelt econoom Branko Milanovic. „In het hypergecommercialiseerde kapitalisme vervagen morele grenzen.”

Crisis? Welke crisis? De Servisch-Amerikaanse econoom Branko Milanovic werd beroemd door zijn onderzoek naar ongelijkheid, en anders dan velen ziet hij geen crisis in het kapitalisme. Integendeel: het systeem triomfeert.

Als Milanovic (66) naar de wereld kijkt, ziet hij dat het kapitalisme geen concurrenten meer heeft: andere manieren om de productie te organiseren, zoals het communisme, zijn vrijwel verdwenen. Milanovic onderscheidt grofweg twee soorten kapitalisme: het door de staat geleide ‘politiek kapitalisme’ zoals in China en het ‘liberaal meritocratisch kapitalisme’ zoals zich dat de afgelopen 200 jaar in het Westen ontwikkelde.

Milanovic: „Voor het eerst in de geschiedenis wordt de wereld gedomineerd door één economisch systeem: het kapitalisme.”

Daar stopt de triomf niet. Het kapitalisme was ook nog nooit zó aanwezig in ons leven, we verhuren bijvoorbeeld onze huizen via Airbnb. „Steeds meer van onze privésfeer wordt vercommercialiseerd. Dat is niet per se slecht. Het geeft mensen autonomie. We bepalen vrijwillig of we ons huis verhuren, maar ook als we het niet doen, zijn we ons ervan bewust dat er een schaduwprijs is.” Hij bedoelt: mensen weten dat niet meedoen eigenlijk geld ‘kost’.

Denk niet dat Milanovic louter positief is over het kapitalisme. In zijn nieuwe boek Capitalism, alone van afgelopen september wordt de lezer heen en weer geslingerd tussen de zegeningen van het systeem, en de negatieve ontwikkelingen die Milanovic schetst. Zo neemt de ongelijkheid in het Westen toe, dreigt er een nieuwe bovenklasse te ontstaan die zich losmaakt van de maatschappij door eigen onderwijs of gezondheidszorg in te kopen. Volgens Milanovic zijn dezelfde ontwikkelingen grofweg zichtbaar in Europa en de VS. Al is een groot verschil tussen de twee dat Europese landen de inkomensongelijkheid veel sterker verlagen door inkomen via belastingen te herverdelen.

Lees ook dit essay: Het kapitalisme is kapot. Leve het kapitalisme

Het kapitalisme werd altijd in bedwang gehouden door religie en een impliciet sociaal contract, schrijft Milanovic in zijn boek. Zo hield de protestantse leer de consumptie van de elites in bedwang. Die rol van religie is verdwenen. Komt nog bij dat mensen door de globalisering vaak niet meer wonen tussen de mensen met wie ze zaken doen. „De wereld van collega’s en die van de buren komen niet meer samen.” Immoreel gedrag op het werk wordt niet meer gezien door de buren.

Olifantgrafiek

Milanovic was hoofdeconoom bij onderzoekafdeling bij de Wereldbank. Hij werd beroemd toen hij de ‘olifantgrafiek’ maakte van de stijging van reële inkomens in de wereld tussen 1998 en 2008. Die liet zien hoe de middenklasse in Azië en de rijken in het Westen profiteerden van de globalisering maar de lagere middenklasse in het Westen niet of nauwelijks. Het bracht voor velen de verliezers van de globalisering in het Westen krachtig in beeld. Dat de globalisering ook veel mensen in Azië uit de armoede heeft getild, is voor Milanovic, die Nederland donderdag 21 november bezocht om een lezing te geven bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam, een vaak onderbelichte verdienste.

Lees ook dit eerdere interview met Milanovic, over de olitfantgrafiek: ‘Oorlogen en epidemieën zijn de grote gelijkmakers’

Is het gevaarlijk dat veel mensen in het Westen het gevoel hebben niet van het kapitalisme te profiteren?

Milanovic: „Die mensen zijn ontevreden met de globalisering. Omdat die weinig voordeel heeft opgeleverd voor de Westerse middenklasse. Maar het kapitalisme als productiesysteem is niet in crisis. Er is ook geen alternatief systeem.”

Uniek aan de groeiende ongelijkheid in het Westen is volgens Milanovic dat de nieuwe bovenklasse werkt. In de negentiende eeuw had de ‘upper class’ zoveel kapitaal dat ze niet hoefden te werken: de leisure class. Nu heeft de hoogste klasse een dubbel inkomen: uit arbeid en kapitaal (denk aan huizen, beleggingen).

„Veel van de drijvende krachten achter het ontstaan van deze klasse zijn goede ontwikkelingen. Zo zijn vrouwen nu even hoog opgeleid als mannen. Er is niks mis mee dat die vrouwen mannen trouwen met hoge opleidingen en inkomens. De ongelijkheid groeit er wel door.”

Ook is er niks mis mee dat de bovenste klasse nu hard werkt. „Het maakt het klassenonderscheid minder scherp.” Maar volgens Milanovic maakt juist dat het minder makkelijk om de ongelijkheid te verminderen via beleid. „Als een elite niks doet maar wèl geld heeft, dan is er een moreel argument om ze aan te pakken. De Britten noemden dat vroeger ‘onverdiend inkomen’. Nu werkt de elite heel veel uren. Het hoge inkomen voelt terecht voor een dokter, een ingenieur, een bestuursvoorzitter of een webdesigner. Maar het zorgt er wel voor dat winnaars winnen en winnen.”

Bent u een fan of een criticus van het kapitalisme?

Milanovic: „Dat is een moeilijke vraag. Ik ben beide. Nou ja, ik ben eigenlijk een criticus, ik ben geen fan. Maar ik zie de feiten; het is een systeem dat een enorme toename van inkomens over de hele wereld mogelijk heeft gemaakt in de laatste 1,5 eeuw. Het is een open systeem voor landen en voor individuen. De economische effecten zijn zonder twijfel zeer positief.

„Maar ik ben een criticus omdat het onze waarden heeft veranderd. Het kapitalisme is succesvol omdat het ervoor heeft gezorgd dat mensen de waarden overnemen die nodig zijn om het systeem in stand te houden: geld verdienen als een van de belangrijkste doelen in het leven. In zekere zin is dat ook goed hè? Geld is een gelijkmaker. Maar in het hypergecommercialiseerde kapitalisme vervagen morele grenzen.” Milanovic wijst op grote bedrijven als Amazon die met slimmigheidjes zo weinig mogelijk belasting betalen. „Het is obsceen dat bedrijven miljarden verdienen en weinig belasting betalen.”

Helpt de recente discussie over belastingontwijking door grote bedrijven om normen terug te brengen?

Milanovic: „Nee ik denk niet dat die waarden weer terugkomen. We kunnen alleen de regels strenger maken. Ik geloofde ook niks van de verklaring van grote Amerikaanse bedrijven laatst, die zeiden niet meer alleen de belangen van aandeelhouders te willen behartigen. Een bedrijf dat zich zo gedraagt, zal het financieel minder goed doen dan andere bedrijven. Het systeem is zo ontworpen dat je er niet echt uit kan. Ik maak geen karikatuur van mensen, ik weet dat mensen niet voortdurend hun inkomen aan het maximaliseren zijn. Maar in grote lijnen kent het kapitalisme maar één weg: meer vermogen. Een opleving van normen en waarden is niet verenigbaar met het kapitalisme denk ik. ”

Als het Westen niks doet aan de groeiende ongelijkheid kan het volgens Milanovic minder democratisch worden dan we nu gewend zijn. Het Westerse kapitalisme zou dan meer plutocratisch kunnen worden: rijken hebben de macht. Aan regeringen of politieke partijen die dat willen voorkomen geeft Milanovic in zijn boek vier oplossingen. De kern: herverdelen achteraf via belasting op inkomen heeft zijn grens wel bereikt. Nu zou de positie waarin mensen hun leven beginnen, gelijker kunnen worden gemaakt. En kapitaal kan gelijker worden verdeeld.

Lees ook dit verhaal: Een handleiding moreel leiderschap in 7 kwaliteiten

Hoe? Door veel meer geld te steken in de kwaliteit van openbare scholen. Dat maakt de kansen veel gelijker van kinderen met arme ouders. Ook pleit hij voor een hoge erfbelasting. En meer belastingvoordelen voor de middenklasse, bijvoorbeeld als ze beleggen. Geef werknemers bovendien aandelen in het bedrijf waar ze werken. Tegelijk kan de kapitaalbelasting voor de rijken omhoog. Dat moet zorgen voor een gelijkere verdeling van kapitaal. Om te voorkomen dat rijken het politieke proces beïnvloeden moet de financiering van campagnes aan banden worden gelegd.

„Tot nu toe was het voor overheden die ongelijkheid wilden verminderen genoeg om zich te concentreren op belastingen, inkomensoverdrachten, onderwijs en vakbonden. Dat oude beleid heeft zijn grens bereikt. Nu is er meer nodig om de maatschappij gelijker te maken.”