Analyse

Europese vloot moet VS en Iran sussen

Missie Straat van Hormuz Alleen Nederland steunt voorlopig het Franse plan om schepen naar de Straat van Hormuz te zenden. Voor de veiligheid zal dat weinig verschil maken.

Het nieuwe Joint Support Ship van de Koninklijke Marine vaart de haven van Rotterdam binnen.
Het nieuwe Joint Support Ship van de Koninklijke Marine vaart de haven van Rotterdam binnen. Foto Valerie Kuypers/ANP

Erg indrukwekkend oogt de Europese coalitie die de scheepvaart in de Golf en de Straat van Hormuz moet beschermen vooralsnog niet. Nederland is naast initiatiefnemer Frankrijk het tweede land dat zich meldt. Vrijdag zou het kabinet dit bevestigen. Wel lopen al sinds september onderhandelingen met Denemarken en ook Italië en Spanje zouden overwegen mee te doen.

Zo ontstaat de curieuze situatie dat er twee missies onder leiding van twee verschillende westerse landen over de veiligheid van de scheepvaart in de Golf zullen waken. Want sinds deze zomer enkele tankers werden aangevallen en in beslag genomen, zijn ook de Verenigde Staten bezig een coalitie op touw te zetten. Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Qatar, Koeweit, Australië en Albanië hebben allen medewerking toegezegd. Ook de Britten zijn op de Amerikaanse uitnodiging ingegaan.

Opvallend: de Nederlandse keuze om aansluiting te zoeken bij de Fransen. En niet bij de historische bondgenoten, de VS en het VK. Het laat opnieuw zien hoe lastig de relatie met het Amerika van Donald Trump is geworden. In juni vroegen de Amerikanen om een Nederlandse bijdrage aan hun missie in de Straat van Hormuz. Het zoveelste verzoek, want kort daarvoor was er ook al gevraagd om hulp in het noordoosten van Syrië. Diezelfde zomer eisten de VS herhaaldelijk dat Nederland eigen Syriëgangers terugneemt uit Koerdische gevangenkampen in die regio. En overal nee tegen zeggen, kan niet.

Golf is bezaaid met Amerikaanse bases

Niet meegezogen worden

Deelname aan de Amerikaanse missie in de Golf lag gevoelig: het kabinet wilde niet worden meegezogen in een militair conflict vlak voor de kust van Iran. Trump trok zich vorig jaar terug uit het in 2015 internationaal overeengekomen nucleaire akkoord met dat land, waarin Teheran beloofde zijn atoomprogramma af te remmen, in ruil voor handel. Terwijl de Amerikanen de confrontatie zoeken, en Iran de zwaarste sancties ooit hebben opgelegd, probeert de EU de Iran-deal zoveel mogelijk te redden.

Lees ook: Alles wat je moet weten over de Straat van Hormuz

Zo bezien is het Franse initiatief in de Golf in de eerste plaats een poging om tot een nieuw evenwicht in de regio te komen. Door een eigen missie op te tuigen, en niet mee te gaan met de Amerikaanse plannen, wordt geprobeerd Teheran gunstig te stemmen. Tegelijkertijd kunnen de VS de Europeanen, en dus Nederland, geen besluiteloosheid meer verwijten.

De Fransen en hun bondgenoten zullen vanaf een Franse marinebasis in Abu Dhabi opereren, gelegen in de Emiraten die dus zelf met de rivaliserende coalitie meedoen. De Amerikanen en hun medestanders hebben hun hoofdkwartier opgeslagen in Bahrein, tevens zetel van de Amerikaanse Vijfde Vloot. De Deense premier Mette Frederiksen verklaarde al in september dat de Europese missie „niet moet worden beschouwd als een alternatief voor de Amerikaanse presentie maar als een aanvulling”.

Een aanvulling die vooral van symbolisch belang lijkt. Een handjevol Europese marinevaartuigen in de Golf zal op zichzelf niet veel verschil maken voor de veiligheid daar. En zonder vergaande technische samenwerking met de Amerikanen en de anderen zullen ze weinig kunnen uitrichten. Hoofdzaak voor de Europeanen is dat ze niet de indruk willen wekken dat ze het Amerikaanse beleid tegenover Iran steunen.

Het eerste ernstige incident in de Golf werd in mei geregistreerd: vier schepen, waaronder twee Saoedische olietankers, lopen door een aanval averij op. Er wordt naar Iran gewezen, maar bewijzen ontbreken. Nadat Britse mariniers begin juli bij Gibraltar een Iraanse tanker enteren en in beslag nemen, doet Iran twee weken later hetzelfde met een Britse tanker. In september volgt dan nog een verwoestende raketaanval met drones op olie-installaties in Saoedi-Arabië. Vermoedelijk ook weer afkomstig van Iran, al ontbreken opnieuw bewijzen.

Lees ook: Welke rol kan Nederland spelen in de Straat van Hormuz?

Britten gaan eigen weg

Aanvankelijk namen de Britten het voortouw voor een Europese missie in de Golf, juist om de verschillen met de VS in het Iran-beleid te onderstrepen. Maar na het aantreden van Boris Johnson als premier sloten zij zich alsnog aan bij de VS. Voor de EU pijnlijk – de eenheid werd doorbroken – maar vanuit Brits perspectief logisch: het VK hoopt na het vertrek uit de EU op een gunstig handelsakkoord met de VS, ter compensatie van de verwachte Brexit-schade.

De Fransen, die toch al een bemiddelende rol proberen te spelen tussen Iran en de VS, namen daarop het initiatief over. Minister van Defensie Florence Parly uitte zondag bij het bekendmaken van de Franse missieplannen in Abu Dhabi stevige kritiek op de VS, die hun rol als stabiliserende factor in de regio zouden hebben verwaarloosd. Zij wees op het escaleren van de spanning. „Waar zijn de stabiliserende krachten?”