Recensie

De nieuwe loonslaaf staat altijd ‘aan’

Recensie Emily Guendelsberger werkte bij Amazon en McDonald’s en schreef er een boek over. Is het in Nederland anders?

Illustratie Stella Smienk

‘Tot morgenochtend om acht uur”, antwoordt Ebenezer Scrooge wanneer zijn werknemer Bob Cratchit – vertolkt door Kermit de Kikker – zegt dat het tijd is om naar huis te gaan. Cratchit herinnert zijn baas er vervolgens aan dat het morgen Kerstmis is en dat iedereen dan vrij is. Scrooge geeft Cratchit mopperend toestemming om Kerst thuis te vieren: „Dat is wel een heel slechte smoes om iemand iedere 25ste december te bestelen!”

Emily Guendelsberger, auteur van het boek On the Clock, moet huilen van het lachen wanneer ze naar de Muppet Christmas Carol kijkt. Zelfs Scrooge heeft dus een beter vrijedagenbeleid dan Amazon! Als Guendelsberger, die in een distributiecentrum van de Amerikaanse marktplaats werkt, een vrije dag opneemt, krijgt ze die niet uitbetaald. Ook niet met Kerst.

Wanneer Guendelsberger haar baan als journalist bij een lokale krant kwijtraakt, werkt ze achtereenvolgens in een distributiecentrum van Amazon, bij een callcenter en bij een filiaal van McDonald’s. In eerste instantie omdat ze het geld goed kan gebruiken, maar ook om verslag te doen van de soms lachwekkende, maar vaker mensonterende omstandigheden waarin laaggeschoolde Amerikanen werken. Het resultaat daarvan is On the Clock, dat in juli 2019 in de Verenigde Staten uitkwam. Een Nederlandse vertaling is er tot op heden niet.

Tien minuten lopen naar de kantine

Nog zo’n voorbeeld uit het boek waarvan de tranen je in de ogen springen: Guendelsbergers pauze van een kwartier gaat bij Amazon in op het moment dat ze het laatste product scant en eindigt met het eerste product dat ze na afloop weer scant. Door de gigantische oppervlakte van het distributiecentrum moet je zo tien minuten lopen voordat je bij de kantine bent. Dan zou je dus nog maar vijf minuten over hebben om terug op je werkplek te zijn en weer te beginnen met scannen – en dat is te kort. Rennen om tijd te winnen? Dat is niet toegestaan.

Nu doen laaggeschoolde werknemers bijna altijd (fysiek) zwaarder werk dan hun beter opgeleide bazen, dus heeft Guendelsberger ons wel iets nieuws te vertellen? Ja. De manier waarop werknemers tegenwoordig met behulp van nieuwe technologieën kunnen worden uitgeknepen, zijn namelijk geraffineerder dan ooit – en dat is niet alleen in de VS het geval.

Technologie maakt het Guendelsberger bijvoorbeeld onmogelijk even op adem te komen. Ten eerste doordat haar leidinggevenden altijd precies weten waar ze is en hoe hard ze werkt – bij Amazon houdt de scanner waarmee ze de producten scant dat allemaal bij – maar ook omdat de werkroosters zijn gemaakt op basis van algoritmen. In het geval van McDonald’s voorspellen die heel nauwkeurig hoe druk het wordt op een bepaald moment van de dag. Op die manier worden er altijd maar nét genoeg werknemers ingeroosterd om het werk aan te kunnen. Het verhogen van de arbeidsproductiviteit neemt dystopische vormen aan.

Nederlandse werknemers zijn een stuk beter beschermd tegen al te meedogenloze werkgevers. Maar dat betekent niet dat On the Clock niet relevant is in de Nederlandse context. Ook hier zijn winkels steeds langer open en verwerken webwinkels hun bestellingen nog tot middernacht. Bovendien is het oproepcontract, waarbij een werknemer pas recht op loon heeft als de werkgever hem of haar oproept om te komen werken, in Nederland populairder geworden. In 2006 hadden 300.000 mensen zo’n contract, nu bijna 550.000, berekenden TNO en het Centraal Bureau voor de Statistiek onlangs. Als je mensen met een tijdelijk of vast contract zonder vaste uren meerekent, zijn het er bijna een miljoen.

Zo werkte journalist Jeroen van Bergeijk in 2018 vijf weken undercover bij een distributiecentrum van Bol.com. Net als Guendelsberger had hij geen vaste uren. In de Volkskrant schreef hij: „Soms word je de hele week ingeroosterd, dan weer twee of drie dagen. Soms begin je met ochtenddiensten om dan halverwege de week naar de middagploeg te worden overgeheveld. En bijna altijd verandert je rooster gedurende de week dan ook nog eens.”

Collega’s met een gezin

Guendelsberger vraagt zich af hoe haar collega’s met een gezin dit kunnen bolwerken. Hun reacties zijn, net als die van Van Bergeijk, gelaten. Die zijn van het type: ‘Het is nu eenmaal zo. We moeten toch aan geld zien te komen.’

Vergelijkbaar in deze context zijn de werkomstandigheden bij onlinesupermarkt Picnic, waar onlangs kritiek op kwam. De distributiecentra zijn onveilig en de werkdruk ligt er veel te hoog, meldde Trouw eind vorig jaar. Net als Guendelsberger en haar collega’s bij Amazon ervaren medewerkers van Picnic fysieke klachten, veroorzaakt door het zware tilwerk. Amazon heeft hier trouwens al een oplossing voor: op de werkplek staan automaten met pijnstillers.

Bovendien kunnen we, in tijden van globalisering, niet volhouden dat arbeidsomstandigheden in andere landen ons niet aangaan: de recensent schaamt zich er inmiddels bijna voor, maar zij bestelde haar exemplaar van On the Clock ook via Amazon.

„Amazon weet hoe jij je dag doorbrengt”, zo waarschuwt Guendelsbergers leidinggevende haar in haar eerste werkweek. „There’s always an eye out there on you.” Er valt veel te griezelen in On the Clock, maar Guendelsberger, die onder meer werkte voor de satirische website The Onion, weet het toch geestig op te schrijven. En ze is scherp: de pr-strategie van Amazon-baas en rijkste man ter wereld Jeff ‘Scrooge’ Bezos om zijn bedrijf zo cool mogelijk te presenteren, steekt genadeloos af bij de relazen van zijn werknemers die tot het uiterste worden gedreven om rond te komen. Het maakt On the Clock bitterzoet en onontkoombaar.