Chinees overheidslek toont heropvoedingskamp Oeigoeren

Een miljoen mensen zouden hier onder een straf regime worden heropgevoed. China zelf zegt dat het de overwegend islamitische Oeigoeren gratis onderwijs biedt.

De ingang van wat de Chinese autoriteiten een ‘opleidingscentrum’ noemen in Xinjiang, de autonome regio waar de meeste Oeigoeren wonen.
De ingang van wat de Chinese autoriteiten een ‘opleidingscentrum’ noemen in Xinjiang, de autonome regio waar de meeste Oeigoeren wonen. Foto Thomas Peter/Reuters

Eerst was het een verzinsel van westerse mogendheden om China te ondermijnen. Later, toen de getuigenverklaringen en luchtfoto’s niet meer te ontkennen vielen, koos China het narratief ‘Wij bieden Oeigoeren een gratis opleiding die hen weghoudt van de radicale islam’. Zo verklaarde de regering de interneringskampen waar volgens mensenrechtenorganisaties minstens een miljoen Oeigoeren onder een straf regime wordt heropgevoed.

Er waren maar weinig mensen die enige waarde hechtten aan die uitleg, en na zondag is dat wel héél moeilijk geworden. Toen publiceerde het consortium van onderzoeksjournalisten ICIJ een stapeltje documenten waaruit blijkt dat dwang en totale controle over het individu de hoekstenen vormen van het overheidsbeleid omtrent de kampen. De stukken bevestigen in grote lijn de verhalen die de afgelopen jaren via de Oeigoerse diaspora naar buiten zijn gekomen.

Het gaat om zes Chinese overheidsdocumenten, gelekt door „een keten van Oeigoeren in ballingschap”, aldus ICIJ, dat het project The China Cables heeft gedoopt.

Angst voor radicalisering

Het belangrijkste stuk is een memo met instructies aan de politieke en juridische commissies van alle Chinese overheidsorganen, in 2017 ondertekend door Zhu Hailun, de tweede man van de Communistische Partij in Xinjiang, de autonome regio waar de meeste Oeigoeren wonen. De Oeigoeren zijn overwegend islamitisch, en Beijing is bang voor radicalisering en terrorisme.

„Voorkom ontsnappingen”, is een van de orders in de handleiding. „Beheer de sloten en sleutels strikt. De deuren van slaapzalen, gangen en verdiepingen moeten op twee sloten en meteen weer in het slot gedraaid als ze open en dicht zijn gedaan.” Ook moet er „volledige camerabewaking van slaapzalen en klaslokalen” zijn, „zonder blinde vlekken”. Kampen moeten zorgvuldig worden afgezonderd van de buitenwereld, met een politiepost bij de ingang.

Uit vier memo’s wordt duidelijk hoe een digitaal surveillanceprogramma van de overheid kan worden gebruikt om te selecteren wie er naar de kampen moet. Zo kon het feit dat iemand een app op zijn telefoon had staan waarmee bestanden kunnen worden gedeeld, genoeg zijn om die persoon het label ‘gevaarlijk’ te geven. Het zesde stuk is een rechtbankvonnis waarin een Oeigoer veroordeeld wordt voor „extreme gedachten”, omdat hij collega’s onder andere had gewaarschuwd niet te vloeken.

Lees ook ‘China zegt: wij zijn met 1,5 miljard, jullie moeten ons gehoorzamen’

Uit de handleiding blijkt verder dat de detentie minstens een jaar moet duren en dat ‘leerlingen’ pas mogen gaan als ze voldoende punten hebben gescoord. Ze moeten worden aangemoedigd om „berouw” te tonen en de „criminele en gevaarlijke aard” van hun gedrag te bekennen.

Na hun heropvoeding moeten ze drie maanden tot een half jaar een beroepsopleiding doen. Wie kan werken, moet aan een baan geholpen worden volgens het principe „een lichting afgerond, een lichting aan het werk”. Als alles dan klaar is, mogen ze een jaar lang „niet uit het zicht raken”.

Klopt het ook?

Een van de grote vragen na deze onthullingen is in hoeverre ze aansluiten bij de werkelijke situatie in de kampen. Wat tot nu toe bekend is, is in hoge mate anekdotisch. Enerzijds is de instructie wellicht wat erg gedetailleerd en is de vraag hoe goed die wordt nageleefd. Zo moeten gedetineerden een vaste plaats hebben op de slaapzaal, evenals een vaste plaats in de rij, in de klas en in de werkplaats. Anderzijds zijn er de laatste tijd verhalen verschenen over mishandeling, marteling en verkrachting, misdaden die in dit document niet expliciet geautoriseerd worden. Wel is er een verbod op „abnormale sterfgevallen”, een weinig geruststellende formulering.

Een andere grote vraag is of ‘de internationale gemeenschap’ met deze stukken in de hand China dwingender ter verantwoording zal roepen dan tot nu toe is gebeurd. Landen hebben hun zorgen uitgesproken en de situatie veroordeeld, maar niemand heeft het machtige China werkelijk tot de orde geroepen. De Verenigde Staten gingen tot nu toe het verst: zij hebben handelsrestricties opgelegd aan acht Chinese technologiebedrijven.

Volgens mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch kunnen de stukken als bewijs dienen in een rechtszaak, omdat er „ernstige mensenrechtenschendingen” in zijn vastgelegd. Een woordvoerder zei tegen de BBC dat er in elk geval sprake is van „psychologische marteling”.

De Chinese overheid zelf kiest voorlopig voor ontkenning. De Chinese ambassadeur in het Verenigd Koninkrijk noemde de documenten „fabricaties” en „nepnieuws”. Een woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken sprak van „een complot” om China te „belasteren” en wees er nog maar eens op dat wat in Xinjiang gebeurt „uitsluitend interne aangelegenheden” betreft.