‘Noten stellen ons in staat gezamenlijk leed te doorstaan’

Klassieke edisons Het Amerikaanse Kronos Quartet kreeg zondag de Edison Oeuvre Award. Oprichter David Harrington: „Kronos is een verzamelaar van individuele stemmen, die ons iets wezenlijks vertellen.”

Het Kronos Quartet, met links oprichter David Harrington. „Hoe meer ik over muziek nadenk, hoe mysterieuzer ze me toelacht.”
Het Kronos Quartet, met links oprichter David Harrington. „Hoe meer ik over muziek nadenk, hoe mysterieuzer ze me toelacht.” Foto Alejandro Garcia/EPA

Al bijna een halve eeuw laat het Amerikaanse Kronos Quartet horen hoe allesomvattend de vorm van het strijkkwartet is. Voor het verrijken van de muziek met honderden nieuwe werken kreeg het viertal zondag de Edison Oeuvre Award tijdens het tv-programma Podium Witteman. Vrijdagavond dompelden de strijkers TivoliVredenburgs grote zaal in een roes, met een klankmengsel dat zich uitstrekte van donkere Congolese beats tot verstild Amerikaans minimalisme.

Meegroeiend met de tijdgeest verwierf het Kronos Quartet de afgelopen vijf decennia een mythisch aura. De naam van het ensemble resoneert zelfs in Hollywoodfilms: zo heet een deel van de soundtrack van bioscoophit Star Trek: Into Darkness (2013) ‘The Kronos Wartet’. Het credo van Starship Enterprise - „To boldly go where no man has gone before” - past bij het Kronos, dat alle horizonten verkent, zelfs het heelal in Sun Rings van Terry Riley, waarin de aardse strijkers zich meten met geluiden die ruimteschip Voyager naar huis stuurde.

„Reizen is een treffende metafoor voor wat we doen”, vindt oprichter David Harrington. „Stap voor stap. One piece at the time. Idealiter begint een nieuw stuk waar het vorige eindigt. Het eerste werk dat voor ons werd geschreven, heette niet voor niets Travelling Music. De mens vertrekt ergens en weet nimmer waar hij tenslotte belandt. Ik geloof in toeval, meer dan in lotsbestemming.”

Zijn eigen geschiedenis en dat van het Kronos bewijst het belang van toeval. „Wat als ik als negenjarige niet op de eerste rij had gezeten, toen een strijkkwartet onze school bezocht en ik in de ban raakte van de viool? Wat als ik drie jaar later geen lid was geworden van de Columbia Record Club? Het welkomspakket bevatte een langspeelplaat van Beethovens late strijkkwartetten en het eerste akkoord van het Twaalfde hechtte zich als een magneet aan mijn ziel. Diep van binnen besefte ik meteen dat het kwartet mijn instrument was.”

Ook in de wording van het Kronos Quartet ziet hij de hand van het toeval. „Ik sprak met componist Henryk Górecki een jaar voor hij stierf. ‘Ik hoop dat ik op een dag begrijp hoe muziek werkt’, zei hij. En ik dacht: als hij dat niet begrijpt, wie dan wel? Maar hoe meer ik over muziek nadenk, hoe mysterieuzer zij me toelacht. Eens in de zoveel tijd vind ik iets wat me niet meer loslaat. Daarom speel ik nog altijd.”

Met zo’n ervaring begon het Kronos. „Op een avond in 1973 zette mijn vrouw de radio aan en hoorden we ‘Black Angels’ van George Crumb. De littekens van de Vietnamoorlog waren nog vers. Onze binnensteden stonden in brand. De wereld voelde verstoord en wanhopig. Als jonge musicus miste ik muziek die dat weerspiegelde. Haydn, Mozart, Schubert, Beethoven konden me er niets over vertellen. Toen vond ik ‘Black Angels’. Of misschien vond zij mij. Boven de partituur stond: ‘In tijden van oorlog.’ Ik besefte meteen hoeveel toewijding dit stuk vroeg, dat speelde je niet op een namiddag met drie vrienden van blad. Hierin kwamen verleden, heden en toekomst samen, Schubert en Jimi Hendrix. Met die noten begonnen we.”

Het leerde Harrington „open te blijven staan voor het wonder”, maar ook pijn niet uit de weg te gaan. „Kronos is een verzamelaar van individuele stemmen, die ons iets wezenlijks vertellen. In ons meest onrustbarende stuk weerklinken de woorden van tieners, de overlevenden van het Parkland-bloedbad in Florida vorig jaar. Noten stellen ons in staat gezamenlijk zulk leed te doorstaan. Dat moet. Muziek gaat niet enkel over schoonheid.”