Iedere Rus heeft een mening op het populaire YouTube

Russische media Steeds minder Russen hebben trek in de botte televisiepropaganda. Politieke YouTube-kanalen halen miljoenen views.

Aleksandr Gorboenov (rechts) oftewel ‘StalinGoelag’. De beroemde blogger bleek een 27-jarige jongeman die lijdt aan de spierziekte spinale musculaire atrofie (SMA).
Aleksandr Gorboenov (rechts) oftewel ‘StalinGoelag’. De beroemde blogger bleek een 27-jarige jongeman die lijdt aan de spierziekte spinale musculaire atrofie (SMA).

Zijn YouTube-kanaal bestaat pas enkele maanden en heeft nu al 146.000 volgers. En dat terwijl Aleksandr Gorboenov eigenlijk vlogger is geworden tegen wil en dank.

Jarenlang wist niemand wie hij was. Onder de schuilnaam ‘StalinGoelag’ schreef online aandelenhandelaar Gorboenov bijtende commentaren over de politiek en maatschappij, waarin vooral het Kremlin het moest ontgelden. Begin 2019 had zijn kanaal op de chatdienst Telegram meer dan een miljoen volgers. Oppositieleider Aleksej Navalny noemde hem niet voor niets „de belangrijkste politieke columnist van Rusland”.

In 2018 onthulde de krant RBK Daily dat de man achter ‘StalinGoelag’ waarschijnlijk Aleksandr Gorboenov was. Dat bleef niet zonder gevolgen: dit voorjaar deden zwaarbewapende politiemannen een inval bij Gorboenovs ouders in Machatsjkala in de Kaukasus. Daarop besloot Gorboenov zijn identiteit bekend te maken in een video-interview met de Russische dienst van de BBC. De beroemde blogger ‘StalinGoelag’ bleek een 27-jarige in een rolstoel, die zijn handen niet kan optillen en moeite heeft met praten. Gorboenov lijdt aan Spinale musculaire atrofie (SMA): door het afsterven van de zenuwcellen in zijn ruggenmerg neemt zijn spierfunctie langzaam af.

Dit weerhield Gorboenov er niet van te starten met een wekelijks videoblog waarin hij – in de sarcastische stijl van StalinGoelag – het nieuws becommentarieert. Na het interview was het YouTube-kanaal een volgende stap, vertelt Gorboenov in een Moskous café. „Mensen herkenden mij op straat. Anonimiteit was zinloos.”

Juist zijn publieke profiel biedt hem nu enige bescherming tegen vergelding door de autoriteiten. Bovendien heeft Gorboenov ontdekt hoe leuk vloggen eigenlijk is. Zijn wekelijkse commentaar wordt nu gemiddeld vijfhonderdduizend keer bekeken. „Als je de reacties bekijkt onder mijn video’s, zie je duizenden reacties. Dat geeft me een enorme energie.”

Inmiddels heeft Gorboenov een tweede programma. In Moskou op wielen interviewt hij bekende Russen die voor de gelegenheid plaatsnemen in een rolstoel en met hem een rondje door Moskou rijden. Ook die video’s worden verslonden. „Ik doe iets wat mensen nog niet eerder hebben gezien. Dat bevalt ze kennelijk.”

Een van de maatschappijkritische video’s op YouTube:

Russen adoreren YouTube

Rusland is gek op YouTube. Het is de meest gebruikte app. Met 4,5 procent van het wereldwijde aantal gebruikers staat Rusland op de vierde plaats – na de Verenigde Staten, Japan en India, maar vóór China. In de toptien van meest bekeken YouTube-filmpjes aller tijden staan negen muziekclips en één tekenfilm (met 3,6 miljard views): een aflevering van de Russische animatieserie Masha en de Beer.

Met circa 258 miljoen Russisch-sprekenden wereldwijd is het Russische YouTube een markt waar goed geld kan worden verdiend. En net als in de rest van de wereld wordt die gedomineerd door vlotte tieners en twintigers die games spelen, make-up showen of praten over school en relaties.

Grootverdiener van het afgelopen jaar is echter een dertiger die serieuze, maatschappijkritische journalistiek bedrijft. Joeri Doed was sportverslaggever, maar in 2017 begon hij zijn eigen YouTube-kanaal waarop hij bekende Russen interviewt. Doed, hip geknipt en in een gescheurde spijkerbroek, schakelt moeiteloos tussen amusement en kritische vragen.

De 33-jarige is voor de duvel niet bang. Zijn eerste vraag aan Vladimir Zjirinovski was waarom de jeugdbijeenkomsten van de extreem-rechtse politicus – met veel jonge jongens – lijken op een gay party. Daarna vroeg hij door naar diens innige samenwerking met het Kremlin en de herkomst van zijn miljoenenvermogen.

In 2018 verdiende Joeri Doed 1,1 miljoen euro met zijn kanaal. Die inkomsten stellen hem in staat de aandacht te verleggen. In april publiceerde Doed een reisfilm over Kolyma, de ijzige regio in het Russische verre oosten waar honderdduizenden dwangarbeiders omkwamen in de goelag. De documentaire is tot nu toe achttien miljoen keer bekeken. Deze zomer maakte Doed een drie uur durende film over de gijzeling van een school in Beslan in 2004, waarbij 334 doden vielen – voornamelijk kinderen. In de gedetailleerde reconstructie wordt pijnlijk duidelijk hoezeer de autoriteiten hebben gefaald. Weer kreeg hij achttien miljoen views.

Afgelopen september werd Doed door de Russische editie van het mannenblad GQ uitgeroepen tot ‘man van het jaar’. „Ik heb een verzoek aan u”, zei hij tijdens de uitreiking. „Ik vraag u niet langer te zwijgen.”

De kritische houding van Doed maakt school. Voormalig tv-presentatrice, socialite en presidentskandidaat Ksenia Sobtsjak maakte óók een film over Beslan. Sobtsjak werkte voor de kritische tv-zender Dozjd, maar heeft inmiddels een eigen programma op YouTube. Deze maand zorgde ze voor een kleine sensatie toen Margarita Simonjan, de hoofdredacteur van Russia Today, boos wegliep uit een interview. En er zijn meer tv-journalisten die alleen nog op YouTube te zien zijn. Zoals Leonid Parfjonov, een voormalige ster van de ooit kritische zender NTV. Of Aleksej Pivovarov, die op zijn kanaal De Redactie tv-journalistiek maakt die in Nederland prijzen zou winnen.

In de afgelopen twintig jaar heeft Poetins regime de televisie steeds verder onder controle van het Kremlin gebracht. Maar steeds minder Russen hebben nog trek in de stroom aan botte propaganda van de Russische televisie – onder Russische intelligentsia ook wel de ‘zombiebox’ genoemd. „De Russische tv is op een gegeven moment opgehouden de vraag van het publiek te bevredigen”, zegt vlogger Aleksandr Gorboenov, alias ‘StalinGoelag’. „Altijd weer die uitgekauwde thema’s als de oorlog in Oekraïne. Dat vindt niemand interessant.”

Er is meer aan de hand. Uit een tweejarig onderzoek van het onafhankelijke onderzoeksbureau Levada en het Carnegie-centrum blijkt dat 57 procent van de Russen voorstander is van ‘structurele hervormingen’. Zowel in de grote steden als in de regio neemt het protest toe. In september haalde regeringspartij Verenigd Rusland bij lokale verkiezingen het slechtste resultaat ooit.

YouTube heeft zich ontwikkeld tot een vrijplaats waar protest en sociaal experiment samenklontert. De protesten tegen de nieuwe vuilstortplaats in het noordelijke Sjiës kregen landelijke bekendheid door de video’s die de demonstranten postten. Een van de provocerende clips van het avantgardistische duo IC3PEAK (waarin de suggestie wordt gewekt dat de zangeres zich in brand steekt voor het gebouw van de regering) heeft ruim 34 miljoen views. Het kanaal van oppositieleider Navalny, Navalny Live, telt al 1,2 miljoen abonnees.

Lees ook Russisch parlement wil internet beteugelen

‘Buitenlandse agenten’

Begin november werd bekend dat de Russische justitie een strafzaak was begonnen tegen de mensen achter Real Talk, een klein YouTube-kanaal met enkele tienduizenden volgers. Tijdens de uitzendingen worden volwassenen ondervraagd door kinderen. Een van geïnterviewden was een homoseksuele man. Aanleiding voor het Russische OM om een zaak te beginnen wegens „seksueel geweld tegen minderjarigen.”

Toch neemt de maatschappijkritiek op YouTube hand over hand toe. Zo houdt de populaire vlogger Nikolaj Sobolev (vijf miljoen volgers) vlammende betogen over de lage salarissen van leraren en medisch personeel in Rusland. Vroeger zou dat absoluut taboe zijn geweest, zegt vlogger Aleksandr Gorboenov. „Maar nu moet men wel, want het publiek vraagt er om. Politiek raakt in de mode. En iedereen geeft zijn mening over alles.”

Intussen probeert het Kremlin om de internet-anarchie onder controle te krijgen. Al eerder werden media die financiering ontvangen uit het buitenland aangemerkt als ‘buitenlandse agenten’ – wat de opmaat kan zijn voor sluiting. Deze week besliste de Russische Doema dat ook individuele burgers kunnen worden aangemerkt alsbuitenlandse agent, als die informatie verspreiden. De wet lijkt toegesneden op videobloggers.

Een volledig verbod op YouTube lijkt ver weg. Er is geen Russisch alternatief voor de videodienst. Bovendien beschikken de autoriteiten niet over middelen de infrastructuur om de dienst plat te leggen. Op 1 november voerde het ministerie van Communicatie in de Oeral een eerste test uit met apparatuur waarmee de inhoud van internetcommunicatie kan worden gefilterd. Volgens Russische media zou het Kremlin dat project binnen een jaar willen uitrollen over het hele Russische internet – vóór de belangrijke verkiezingen voor de Russische Doema, in 2021.

Gorboenov hoopt dat tegen die tijd zijn kanaal ‘StalinGoelag’ quitte speelt. Weinig bedrijven willen hun naam verbinden aan zijn programma’s. Ook YouTube heeft beperkingen opgelegd: bij sommige uitzendingen mag niet worden geadverteerd. Gorboenov grijnst: „Toen ik daartegen in beroep ging zeiden ze dat het was vanwege ‘niet-normatief lexicon’.” StalinGoelag is namelijk nogal grof in mond.