Opinie

Juncker heeft Europese Commissie bescheidenheid weten bij te brengen

EU-politiek

Commentaar

Gevoel voor drama heeft de Luxemburger Jean-Claude Juncker altijd wel gehad. Dus noemde hij de Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de Unie en hoeder van het gezamenlijk Europees belang, toen hij vijf jaar geleden als voorzitter aantrad „de commissie van de laatste kans”. Later verduidelijkte Juncker zijn woorden. Hij had met zijn alarmistische toon niet zo zeer op de Commissie gedoeld maar op de staat van Europa als geheel.

De Unie was volgens hem in 2014 verzwakt terwijl de onderlinge solidariteit ook nog eens „talrijke barsten” vertoonde. En dus was het aan de nieuwe Commissie om de laatste kans te grijpen en Europa nieuw leven in te blazen. Nu Juncker en zijn 27 medecommissarissen op het punt van vertrekken staan – het Europees Parlement zal komende week stemmen over de nieuwe Commissie onder voorzitterschap van de Duitse christendemocraat Ursula von der Leyen – kan de balans worden opgemaakt. Is Junckers missie geslaagd?

De Europese Unie staat er zonder meer beter voor dan vijf jaar geleden. Maar om dit allemaal toe te schrijven aan het ‘Team Juncker’ zoals de nieuwe Commissie zich zelfvoldaan bij zijn aantreden ging noemen, gaat veel te ver. Het is allereerst de beter draaiende wereldeconomie die Europa weer in beweging heeft gekregen. De negatieve groei waar de Europese Unie in de beginjaren van de Commissie Juncker nog mee te maken had, is omgeslagen in een plus. Maar tegelijkertijd groeide de economie in de Verenigde Staten harder. Begin deze eeuw spraken de Europese regeringsleiders uit dat de Europese Unie in 2010 de meest concurrerende economie ter wereld moest zijn. Dat doel is nog altijd bij lange na niet gehaald. Integendeel, Europa is verder achterop geraakt.

Maar inderdaad, de malaisestemming die de Europese Unie vijf jaar geleden vooral als gevolg van de eurocrisis nog in zijn greep had, is voorbij. Dat het in 2015 nagenoeg bankroete Griekenland nog in de eurozone zit is voor een belangrijk deel te danken aan de Europese Commissie die zich, tegen de wil van veel lidstaten, met het land is gaan bemoeien. Toen de meeste EU-landen wilden stoppen met steun aan Griekenland, ging de Europese Commissie daarvoor liggen. Er kwamen nieuwe kredieten die Griekenland uit de gevarenzône haalden. Met dit proactieve optreden zocht de Europese Commissie de institutionele grenzen op. Juncker beriep zich op het Europees Verdrag waarin staat dat de Commissie het algemeen belang van de Europese Unie dient te behartigen. Nieuwe steun voor de Grieken schaarde hij terecht onder het algemeen belang.

De vluchtelingencrisis, die eveneens in 2015 ontstond, heeft laten zien dat de mogelijkheden van de Commissie beperkt zijn. De ambitieuze plannen om de grote hoeveelheden vluchtelingen die zich aan de Europese grenzen meldden gelijkelijk over de lidstaten de spreiden zijn grotendeels mislukt omdat landen in Midden- en Oost Europa niet wilden meewerken. En dan mankeert het de Commissie aan doorzettingsmacht.

Met zijn uitdrukkelijke voornemen de Europese Commissie een politieke commissie te laten zijn gaf Juncker bij zijn komst een duidelijk signaal af. In het immer moeizame machtsspel tussen regeringsleiders, Commissie en het Europees Parlement eiste hij een grotere rol op voor de Commissie. Hierbij beriep hij zich op het mandaat dat hem gegeven zou zijn bij de Europese verkiezingen waar de Europese partijen zich voor het eerst presenteerden met kandidaat-voorzitters voor de Commissie.

Mandaat? Het pandemonium dat zich begin in juli van dit jaar voltrok bij de voordracht van de op geen enkele kieslijst figurerende Ursula von der Leyen als opvolger van Juncker, liet zien dat het toch vooral de regeringsleiders zijn die het voor het zeggen hebben. En zo hoort het ook. De Europese Commissie is geen Europese regering en dient zich dan ook niet als zodanig te gedragen. Slechts als het gemeenschappelijke belang aan de orde is – een ruim begrip overigens – kan de Commissie zich in een initiërende positie manoeuvreren.

Voor de rest is een goede Europese Commissie vooral een bescheiden Commissie die zich beperkt tot de lidstaten overstijgende hoofdzaken en zich verder concentreert op uitvoering. Op dit vlak zijn onder leiding van Juncker betekenisvolle stappen gezet. Het aantal wetgevingsvoorstellen is de afgelopen vijf jaar met 83 procent afgenomen. Met het invoeren van clusters is de Commissie intern gestroomlijnd en beleidsobesitas tegengegaan. Vijf jaar Juncker. De ‘Commissie van de laatste kans’ heeft zijn kans benut.