Lichtkunst die wil verwarren en ontregelen

Amsterdam Light Festival Een kernbom van vogelveren is een van de twintig lichtkunstwerken van het Amsterdam Light Festival, dat donderdag van start gaat. Verwarren en ontregelen is het motto. Alle kunst is lopend of fietsend te bekijken.

Zevenduizend sneeuwwitte vogelveren glanzen op een bom – een kernbom. „Groter kan het contrast niet zijn”, zegt de Taiwanese lichtkunstenares Chen Ying Chu van het collectief UxU Studio, „tussen de zachte veren en de verwoestende kracht die een bom heeft”.

Op een vroege ochtend vangen de veren het zonlicht op de kade aan het Amsterdamse Oosterdok, schuin tegenover Het Scheepvaartmuseum. Het kunstwerk heet Big Bang en is een van de twintig lichtinstallaties, gemaakt door kunstenaars uit zestien landen, die te zien zijn tijdens het Amsterdam Light Festival 2019. Het thema van deze achtste editie is Disrupt! Ofwel: verwarring, vervreemding, ontregeling.

Artist impression: Butterfly Effects Masamichi Shimada

Donderdagavond opent Amsterdam Light Festival, dit jaar met een route aan de oostelijke kant van de stad, de Plantagebuurt. Vanaf het Oosterdok waaieren de kunstwerken uit naar Oudeschans, Nieuwe Keizersgracht, Plantage Muidergracht, Entrepotdok en Amstel. Op een aantal plekken krijgt de bezoeker historische verhalen voorgeschoteld over de buurt. Meer dan in voorgaande jaren is het goed mogelijk de route van 5,7 kilometer in zijn geheel wandelend of fietsend af te leggen – naast de traditiegetrouwe (commerciële) boottocht.

Het festival is sinds 2012 uitgegroeid tot een serieuze kunsttentoonstelling met de stad als palet voor de lichtinstallaties, veel meer dus dan slechts een verzameling lichtkunstwerken.

Het onderwerp Disrupt! sprak UxU Studio meteen aan. „Van alles wat we vrezen in de hedendaagse tijd, die toch al zo vol van dreigingen zit, is die van een bom misschien wel de allerergste”, aldus het duo. „We hebben nooit een bom in het echt gezien, maar als we het nieuws dagelijks volgen is het gevaar reëel.”

Chen Kuan Hung (l.) en Chen Ying Chu van UxU Studio voor hun ‘kernbom’. Foto Novi Zijlstra

Nu staat de bom nog op de kade, naast de twee kisten waarin hij is vervoerd vanuit Taiwan. Straks zweeft hij op een onzichtbare sokkel schuin boven het water, verstild in een seconde van rust, alsof hij elk moment kan inslaan. De zachte, witte veren symboliseren een engel die vrede brengt. Volgens Frédérique ter Brugge, festivaldirecteur, „maakt het overkoepelende thema het mogelijk in te spelen op maatschappelijke actualiteit”.

Het publiek wakker schudden

Naast gevestigde, professionele lichtontwerpers krijgen ook jonge kunstenaars een podium, die samen met technici en curatoren hun eerste lichtkunstwerk maken. Voor deze ‘Editie #8’ kwamen 650 inzendingen binnen uit de hele wereld. Dit jaar doen zes Nederlandse kunstenaars mee. Ter Brugge: „De selectie van een kunstwerk heeft te maken met de artistieke kwaliteit en de samenhang met het thema. Voor veel kunstenaars is de klimaatverandering en het stijgen van het zeeniveau een belangrijk issue. Ze willen ons wakker schudden en aansporen tot verandering, het loslaten van vastgeroeste denkbeelden.” Daarnaast is het natuurlijk ook belangrijk dat het kunstwerk een koude Nederlandse winter kan doorstaan, zegt Ter Brugge.

Artist impression: Atlantis, door Utskottet

Alle kunstenaars kennen de stad en hebben er een band mee, zoals de Poolse Karolina Howorko die de historische Montelbaanstoren gaat verlichten. Of de Nederlandse kunstenaar Krijn de Koning die met zijn Nacht Tekening een nieuw gezicht geeft aan de Magere Brug: hij husselt de bekende contouren door elkaar, waardoor er een sensatie ontstaat van verwarring. De bekende brug is opeens een andere geworden.

Artist impression: End over End, door Lucy McDonnell/Studio Vertigo

Nieuw is de deelname van Artis, dat tijdens het project Slaapwandeling & Stars & Stories de deuren openstelt na sluitingstijd. Terwijl de kunstwerken in de stad licht uitstralen, is het in Artis juist aardedonker. Via een app kan de bezoeker door de dierentuin dwalen en erachter komen hoe dieren ’s nachts leven of slapen. En ervaren hoe bijzonder het duister is, al bevinden we ons middenin de stad.

Artist impression: Between the Lines, door Har Hollands

Artis blijft dus donker, maar de rest van dit deel van Amsterdam wordt straks op tal van plekken prachtig verlicht. Zoals Het Scheepvaartmuseum, waarvoor de Deense kunstenaar Martin Ersted een kleurrijke lichtinstallatie maakte over smeltend ijs. Volgens hem „bestaat het geheim van een lichtkunstwerk altijd uit de balans tussen licht en donker”. Hij wil niet dat de kunstwerken de schoonheid van donkerte en nacht aantasten, maar juist dat het licht als het ware eerbied heeft voor de nacht: „Ik exposeer regelmatig in het donkere noorden van IJsland en in Denemarken en ik beschouw de duisternis als een belangrijk onderdeel van lichtkunst. Ik hoop dat op al deze Amsterdamse locaties plek is voor het donker. We hebben het donker hard nodig om ons terug te kunnen trekken en tijd te nemen om te reflecteren op ons leven. De duisternis is dus nét zo belangrijk als het licht.”

‘Klimaatcrisis meest ontregelend’

Ersted vertelt door de telefoon vanuit zijn auto onderweg van Kopenhagen naar Amsterdam dat „de klimaatcrisis voor hem het meest ontregelende is” dat hij zich nu kan voorstellen. Daarom werd hij zo aangetrokken door het thema van het lichtfestival. Zijn kunstwerk heet The Ice is Melting at the Pøules . In 2009 zorgde een Deense politicus voor ophef en hilariteit door zich in slecht Engels uit te drukken. In plaats van dat hij zei dat het ijs smelt op ‘de polen’, the poles, zei hij dat het ijs smelt in ‘zwembaden’, fonetisch verhaspeld tot het niet bestaande woord pøules. Pijnlijk, aldus Ersted: „Zo wordt er dus over klimaatverandering gesproken, altijd via zijlijnen en nooit uit oprechte bezorgdheid.” Hij gaf zijn kunstwerk expres een ‘foute’ naam.

Artist impression: The Ice Is Melting At The Poules Martin Ersted

Ersted projecteert zijn lichtkunstwerk met laserstralen op de gevel van Het Scheepvaartmuseum. „Ik gebruik alle kleuren van het spectrum en laat me inspireren door kleurgrafieken en -tabellen waarmee wetenschappers elke dag nieuwe data op ons afvuren. Die data moeten de klimaatcrisis in kaart brengen, maar door de ontzaglijke hoeveelheid scheppen ze eerder verwarring. Voor elk land en elke situatie geven ze zoveel feiten, dat niemand uiteindelijk weet waar het echt om draait.”

Ersteds laserlijnen bewegen zich over de façade van het museum, trekken lijnen en cirkels, lijken soms net golven. Door de klimaatverandering bijvoorbeeld zal het zeewater bij Groenland 7,2 meter stijgen. Dat verbeeldt hij door exact die hoogte met blauwe lichtlijnen op de gevel af te zetten. Ook projecteert hij vaarwegen, want klimaatopwarming en scheepvaart zijn nauw met elkaar verbonden. Ersted: „De eerste schepen passeerden al de Noordpool via de noordelijke zeeroute. Dat is nog eens een teken van verstoring, ginds in die donkere witte wereld.”

Artist impression: Feel Like The Kardashians, door Laila Azra
Amsterdam Light Festival, 28 november t/m 19 januari 2020 www.amsterdamlightfestival.nl