De Russische huurlingen van Wagner zitten overal

Rusland In alle landen waar de firma Wagner vuile klussen opknapt, volgen lucratieve contracten met de overheid.

Het Kremlin ontkent iedere connectie met mogelijke wandaden van de Russische huurlingenfirma Wagner in Syrië.
Het Kremlin ontkent iedere connectie met mogelijke wandaden van de Russische huurlingenfirma Wagner in Syrië. Foto Delil Souleiman / AFP

Drie gemaskerde mannen zingen een liedje terwijl ze een Syrische deserteur met een voorhamer bewerken. Het liedje gaat zo: „Ik haal mijn zware automatische wapen van mijn schouder, ik schiet op de zoon, ik schiet op de moeder.” In het accentloze Russisch van de drie vormen de woorden een rijmpje. Wanneer ze de man onthoofden, moedigen ze elkaar aan. „Laat zijn benen maar zitten, daaraan hangen we hem op.” Dan steken ze het lichaam in brand.

Woensdag publiceerde de Russische krant Novaja Gazeta onderzoek naar aanleiding van de video, die eind vorige week online verscheen. Conclusie: de drie horen zeer waarschijnlijk bij de Russische huurlingenfirma Wagner Group, het onofficiële militaire vehikel waarmee Rusland in instabiele landen sinds 2014 zijn invloed uitbreidt.

Wagner-leden werden voor het eerst gespot in 2014 in Oekraïne. Sindsdien dook de firma op in tientallen landen, waaronder Syrië, de Centraal Afrikaanse Republiek, Soedan, Libië, Venezuela, Mozambique en zelfs het straatarme Madagascar. Onder de activiteiten: geheime militaire operaties, bewaking van mijnen en boorlocaties, de beveiliging van regeringsleiders en inmenging in lokale verkiezingen.

Lees ook: Rusland rukt op in Afrika – met hulp van huurlingen

Talloze journalistieke onderzoeken verschenen al over Wagner-operaties en allemaal wijzen ze naar het Kremlin. Dat is opmerkelijk: de werving en inzet van huurlingen is volgens de Russische grondwet verboden.

Wagner is onderdeel van het Moskouse bedrijf Concord Group, in handen van zakenman Jevgeni Prigozjin. ‘De kok van Poetin’ wordt hij wel genoemd, vanwege zijn connecties met de Russische president en zijn cateringbedrijf, dat maaltijden verzorgt voor scholen, ziekenhuizen en het Russische leger. In 2016 belandde de oligarch op de Amerikaanse sanctielijst als ‘brein’ achter de Petersburgse trollenfirma IRA, die zich mengde in de Amerikaanse verkiezingen.

Componist

Manager van Concord is Dmitri Oetkin. De geboren Oekraïener werkte twintig jaar voor de Russische militaire inlichtingendienst GROe. Zijn codenaam ‘Wagner’ zou hij danken aan zijn liefde voor de componist en voor het Derde Rijk. Oetkin kreeg in 2014 de leiding over Wagners operaties. Gewelddadige, maar lucratieve klussen waarmee het Kremlin zich liever niet openlijk afficheert.

Volgens Novaja Gazeta hoort ten minste een van de Russen in de onthoofdingsvideo hoogstwaarschijnlijk bij Wagner. „Verberg je gezicht… Ach, laat ook maar, deze video zal toch nergens terechtkomen”, klinkt het in het filmpje. Daarop laat een van de drie zijn sjaal zakken, zijn gezicht komt vol in beeld.

De journalisten haalden de Russische gezichtsherkenningsapp FaceClone erbij, die gezichten aan online profielen kan linken. Eén hit springt eruit: Stanislav D. uit Stavropol. Volgens zijn contract, in het bezit van de krant, is hij sinds 2016 als scherpschutter werkzaam voor Wagner „ten behoeve van Russische belangen in het buitenland”.

Lees ook dit profiel van Jevgeni Prigozjin

De locatie van het filmpje wijst eveneens op Wagner-betrokkenheid. De onthoofding zou volgens Arabische media plaatsgevonden hebben nabij het Sha’er gasveld in de provincie Homs, dat in 2017 met behulp van huurlingen werd heroverd op IS. Kort daarop kwam de exploitatie ervan in handen van de in Syrië zeer actieve Russische grondstoffenfirma Evro Polis, gelieerd aan Prigozjin.

Verdienmodel

Daarmee komt Wagners’ verdienmodel in beeld. In alle landen waar de firma verschijnt, volgen lucratieve contracten met de overheid of andere spelers. Toen de Libische oud-generaal en krijgsheer Haftar vorig jaar Poetin bezocht, was naast Defensieminister Sjojgoe ook Prigozjin aanwezig.

Dit jaar bleek dat een aan Prigozjin gelieerd bedrijf goud delft in Soedan waar zowel het Kremlin als Wagner goede zaken deden met de inmiddels afgetreden president Bashir. In het gasrijke Mozambique won Wagner dit jaar een tender van de regering voor een operatie tegen radicale islamisten. Zeven Russische huurlingen werden vermoord door rebellen.

„Geld en politiek, het was duidelijk dat wij niet konden concurreren met Wagner”, luidde het commentaar van een lokale firma deze week aan The Moscow Times. En inderdaad: Wagner is goedkoop en effectief, precies zoals Poetin het graag heeft.

De vraag is: hoe goed zíjn de banden tussen Wagner en de Russische overheid? Jevgeni Prigozjin is meermaals gespot op foto’s met Poetin, de bekendste is die uit 2002 waarop hij Poetin en de Amerikaanse president George Bush een diner serveert in het Kremlin. Meerdere anonieme oud-medewerkers hebben verklaard dat Wagner samenwerkt met het Russische leger. Inderdaad traint het sinds 2014 op een legerbasis van het ministerie van Defensie in het Zuid-Russische Krasnodar – al worden de barakken in documenten aangeduid als ‘kinderkamp’.

Net buiten de basis staat een standbeeld van een Russische ‘vrijwilliger’: zijn arm omklemt een kalasjnikov, een bang kind omklemt zijn been. Precies zulke standbeelden verschenen vorig jaar in het Syrische Palmyra en de Oekraïense ‘Volksrepubliek’ Loehansk.

Maar het duidelijkste bewijs kwam vorig jaar van de Russische organisatie voor oorlogsveteranen, die pleitte voor betere rechten voor huurlingen en een formalisering van hun relatie met de overheid. Leden van private beveiligingsbedrijven zouden de status van ‘oorlogsdeelnemer’ moeten krijgen. Hun vervolging moet onmogelijk gemaakt, aldus de eis.

Het Kremlin ontkent de connecties. „Ik ben ervan overtuigd dat er geen enkele relatie is met de Russische militaire operatie in Syrië”, luidde donderdag de reactie van Poetin-woordvoerder Dmitri Peskov op de onthoofdingsvideo. „Angst voor de reputatie van het Russische leger is volstrekt ongegrond”.

Correctie: In een eerdere versie van dit stuk bleef onvermeld dat Bashir inmiddels is afgezet als president van Soedan. Dit is hierboven aangepast.
Aanvulling: In een eerder versie werd de indruk gewekt dat de Libische krijgsheer Haftar deel uitmaakt van de Libische regering. Dit is niet het geval en is hierboven genuanceerd.