Nord Stream 2 is bijna klaar, debat over Russisch gas nog niet

Gaspijpleiding De controversiële pijpleiding Nord Stream 2 nadert de finish. Deskundigen voorzien een gascrisis tussen Rusland en Oekraïne.

De Oostzee-route van Nord Stream 2 omzeilt Oekraïne en Polen, de traditionele transitlanden voor Russisch gas.
De Oostzee-route van Nord Stream 2 omzeilt Oekraïne en Polen, de traditionele transitlanden voor Russisch gas. Foto Stefan Sauer

Na jaren van politiek en juridisch gesteggel is voor Nord Stream 2, de pijpleiding die Russisch gas via de Oostzee naar Duitsland brengt, de afronding nabij. Het Nord Stream-concern nam de afgelopen weken, met dank aan de Denen en de Duitsers, een paar belangrijke hordes. Een van de meest controversiële energieprojecten uit de Europese geschiedenis nadert daardoor met rasse schreden de finish – ondanks grote bezwaren vanuit Brussel, Oost-Europa en de VS.

Denemarken gaf eind oktober groen licht voor de aanleg van de laatste 147 kilometer van de pijpleiding. De pijp loopt niet door Deense territoriale wateren, wat Nord Stream eerst wilde, maar met een kleine omweg door de Deense Exclusieve Economische Zone bij het eiland Bornholm. Beroep tegen de beslissing is tot eind deze maand mogelijk.

Een tweede horde werd vorige week genomen, toen de Duitse Bondsdag een wet aannam waarmee Nord Stream 2 straks voldoet aan Europese regels voor de exploitatie van pijpleidingen. Die bepalen dat EU-regelgeving voor tarieven en gebruik ook moet gelden voor pijpleidingen die EU-grenzen overschrijden. Nord Stream, dochter van het Russische staatsgasbedrijf Gazprom, had daar grote bezwaren tegen, omdat het de pijp dan moet openstellen voor andere aanbieders. De overige EU-landen moeten de richtlijn voor maart omzetten in nationale wetgeving.

Alternatieve route

Het Duits-Russische Nord Stream-project heeft Europa de laatste jaren tot op het bot verdeeld. Critici vinden dat de gaspijp de Europese afhankelijkheid van Russisch aardgas vergroot. Dat druist in tegen het Europese energiebeleid. En, net zo belangrijk: de Oostzee-route omzeilt handig Oekraïne en Polen, de traditionele transitlanden voor Russisch gas. Die lopen zo aanzienlijke inkomsten mis. Duitsland krijgt veel kritiek te verduren, omdat het een eigen gasdeal met Rusland zou verkiezen boven Europese energiezekerheid.

Tegenstanders van Nord Stream in met name Oost-Europa en de Europese Commissie vrezen dat de pijp die zekerheid in gevaar brengt. Immers, wanneer de Russen West-Europa via een alternatieve route van gas kunnen voorzien, kunnen ze de gastoevoer naar Oost-Europa naar believen afknijpen.

Ook uit de VS klinkt harde kritiek. President Trump dreigde vorig jaar nog met sancties tegen de Europese deelnemers aan Nord Stream 2, waaronder het Nederlandse Boskalis, Van Oord en Shell. De Poolse mededingingsautoriteit legde het Franse Engie onlangs een boete op van 40 miljoen euro wegens het achterhouden van afspraken met Nord Stream.

Voorstanders van de pijpleiding, Duitsland voorop, beklemtonen de noodzaak ervan. Door de sluiting van het Groninger gasveld en beperking van het gebruik van fossiele brandstoffen moet Europa meer (schoner) gas van elders halen. Voor de diversificatie van de energie-import is het goed dat er meer routes zijn, klinkt het.

Scepsis over belofte Kremlin

Deskundigen zijn sceptisch over de Russische belofte dat de gasroute via Oekraïne intact blijft. „Sommige Europese politici hebben vertrouwen in de beloftes van het Kremlin dat [Nord Stream 2] de Oekraïense belangen niet zal schaden. Dat zouden ze niet moeten hebben”, schreef de Russisch-Amerikaanse energiedeskundige Alexander Kortsjemkin onlangs in een opiniestuk op de website van Foreign Policy. „De Russische president Vladimir Poetin heeft Gazprom-pijpleidingen eerder gebruikt om Europa en Oekraïne te schaden, en zal dat waarschijnlijk opnieuw doen”.

Inderdaad is de spanning tussen Kiev en Moskou om te snijden. Het tienjarige transitcontract tussen Rusland en Oekraïne loopt eind december af. Overleg tussen Rusland, Oekraïne en de Europese Commissie over (onder andere) verlenging ervan liep vorige maand spaak. Sluiten beide landen voor 1 januari geen nieuw contract af, dan dreigt volgens deskundigen een gastekort.

Oorzaak van het conflict is een miljardenclaim wegens gederfde inkomsten die het Oekraïense gasbedrijf Naftogaz onlangs indiende bij het arbitragehof in Stockholm. Rusland reageerde verbolgen. „Wat een idiotie”, reageerde Poetin vorige week gepikeerd. „De zaak wordt nu weer op de spits gedreven, maar waarom?!” Als Oekraïne de claim tegen Gazprom niet intrekt, voegde hij dreigend toe, bestaat de kans dat de doorvoer van gas via Oekraïne wordt beëindigd. Dat is precies het scenario waar critici al jaren voor waarschuwen.

Lees ook de serie over Nord Stream 2 die de wenselijkheid onderzocht van de gasrelaties tussen Rusland en Europa

Alles voor een compromis

Ondanks Poetins dreigende woorden denkt de Duitse gasexpert Frank Umbach niet dat Rusland het tot een crisis laat komen. „Poetin zal alles willen doen om tot een compromis te komen.” Hij acht het wel onwaarschijnlijk dat Rusland weer voor tien jaar een contract met Oekraïne sluit – waar Duitsland op hamert. Rusland stelde deze week een 1-jarig contract voor aan Oekraïne.

Beloftes van de Duitse bondskanselier Angela Merkel aan Oekraïne zijn volgens Umbach weinig waard. „Duitsland had Nord Stream eigenlijk moeten stilleggen tot de Oekraïense kwestie is opgelost. Maar dat heeft het niet gedaan”.

Intussen is Rusland bezig de export van vloeibaar gas (lng) naar Europa op te schroeven. De vraag is welke positie de Europese Unie dáárover straks inneemt. Umbach: „Het vraagstuk over de afhankelijkheid van Russische energie is dus ook ná voltooiing van Nord Stream 2 nog lang niet van de baan”.