Henk van W. hoefde het Odebrecht-geld alleen maar door te sluizen

Corruptie Een Nederlandse ondernemer deed goede zaken als beheerder van tal van bedrijfjes. Hij boekte via ABN Amro miljoenen over naar belastingparadijzen. In opdracht van het corrupte bouwconcern Odebrecht, luidt de verdenking.

Op de zeventiende verdieping van een grijze flat uit de jaren zeventig, direct naast overdekt winkelcentrum De Hoven in Delft, tikt een jonge vrouw op kantoor een e-mail. „Beste Marcos”, schrijft ze. Ze attendeert hem op een factuur, die ze bijvoegt. Ze zal het origineel later deze vrijdag, 6 mei 2011, ook nog eens aangetekend aan DHL meegeven. Voor de vrouw is het van groot belang dat Marcos de zending in goede orde ontvangt. Ze is secretaresse bij een adviesbureau met maar twee medewerkers, dat van Marcos nog 1,5 miljoen dollar te goed heeft.

Marcos heet voluit Marcos de Queiroz Grillo. Hij houdt kantoor op de elfde verdieping van een even grauwe flat, maar op een veel exotischer locatie. Aan zijn voeten liggen luxe jachten in een baai van Rio de Janeiro, met op loopafstand het beroemde strand van Copacabana. Hij is directeur bij een van de grootste bouwbedrijven van Brazilië, Odebrecht, dat in heel Zuid-Amerika wegen, bruggen, dammen en olieplatformen aanlegt.

De bouwgigant zal een paar jaar later wereldberoemd worden als spil in een van de grootste corruptieschandalen ooit.

Odebrecht kocht jarenlang, voor circa een miljard euro, topmannen en presidenten om, in en buiten Brazilië, voor de betere opdrachten. Het had een speciale afdeling voor steekpenningen.

Onvoldoende opgelet

Meer dan 100 miljoen euro verdacht geld stroomde de afgelopen jaren ook via Nederlandse bedrijven, vermoedt het Nederlandse Openbaar Ministerie (OM). Het strafrechtelijk onderzoek, met twee Nederlandse verdachten is nog gaande.

Donderdag onthulde NRC dat justitie ABN Amro verwijt in het Odebrechtschandaal onvoldoende te hebben opgelet. De Nederlandse bedrijven die zaken deden met de Brazilianen waren namelijk klant bij ABN Amro. Het is volgens bronnen het meest explosieve dossier in het strafrechtelijk onderzoek naar de bank. NRC zocht uit hoe het Odebrechtgeld in Nederland kwam en wat ermee gebeurde.

Lees ook het onderzoek over hoe het verdacht geld uit Brazilië door ABN Amro stroomde

Het Braziliaanse strafrechtelijk onderzoek dat vanaf maart 2014 via staatsoliebedrijf Petrobras al snel uitkomt bij Odebrecht, is van een ongekende omvang. Marcos Grillo blijkt leiding te geven aan de smeergelddivisie. Zo was hij betrokken bij een betaling van een ton aan de voormalige president van Peru, die het bedrag ontving voor een toespraak. Als de politie in maart dit jaar bij de ex-president aanbelt, schiet die zichzelf door het hoofd. Ook voormalige Braziliaanse presidenten raken in opspraak.

De omkoping gaat gepaard met een soort omgekeerd witwassen. Waar criminelen geld uit illegale activiteiten doorgaans legaal maken, laat Odebrecht via een geraffineerde keten aan betalingen wit geld ondergronds gaan, om het als steekpenningen te kunnen uitbetalen.

De omkoping gaat gepaard met een soort omgekeerd witwassen

Het gaat zo: het bouwconcern wil een politicus persoonlijk belonen voor een opdracht. Dat gebeurt niet rechtstreeks. Odebrecht geeft een fictieve adviesopdracht aan een tweede bedrijf in een ander land. Dat sluist de betaling door naar een derde bedrijf, in een belastingparadijs. Aan het eind van de keten bevinden zich bedrijven die heimelijk weer onder controle van Odebrecht staan. Zo wordt het geld verneveld voor de buitenwereld én ontstaat een geheime kas. Daaruit wordt de politicus beloond.

Het is nog niet aangetoond of het geld dat in Nederland belandt, bestemd is voor omkoping. Maar eind februari wordt de dan 48-jarige Nederlander Henk van W. gearresteerd in een onderzoek naar, volgens het OM, „het faciliteren van buitenlandse ambtelijke corruptie”.

Henk van W. is de baas van de jonge vrouw in Delft, blijkt uit onderzoek van NRC. Hij is het die zijn handtekening zet onder de factuur van 1,5 miljoen dollar voor advieswerk. Op de zeventiende verdieping in Delft zit niet alleen het kleine adviesbureau. Ook het bekende Nederlandse trustbedrijf Pan-Invest zit daar. Van W. is mede-eigenaar.

De 1,5 miljoen dollar krijgt Van W. van een vestiging van Odebrecht in Uruguay. Het bedrag mag hij niet op zijn ABN Amro-rekening houden, weet hij al. Een jaar eerder tekende hij namelijk een contract met een bedrijf in Tortola op de Britse Maagdeneilanden. Daarin beloofde hij om 95,5 procent van het geld uit Uruguay meteen door te sluizen.

En dus gaat op 8 juni 2011 een bedrag van exact 1.432.500,00 dollar van Delft naar een bedrijfje in Tortola. Dat staat volgens de Braziliaanse aanklager weer onder controle van Odebrecht.

Aanklooien

Henk van W. komt uit een hecht gezin uit Voorschoten. De mannen in de familie zijn actief in de financiële wereld. Vader was partner bij accountantskantoor PwC en werd bestuurder bij bedrijven en stichtingen, waarbij soms ook zijn zonen of schoonzoon betrokken zijn. Henk en zijn jongere broer Paul beheren en besturen vele bedrijven. Ook Paul is verdachte. Hun zwager is een huidig directeur en ook mede-eigenaar van Pan-Invest.

Het trustkantoor werd in de jaren zeventig opgericht door Huib Bish, een zakenpartner van vader Van W. In de tien jaar ervoor was Bish bankier in onder meer Argentinië en Uruguay. Hij is nog altijd commissaris bij het moederbedrijf van Pan-Invest.

Henk van W. (1970) groeit op in Voorschoten. Hij voetbalt er, net als zijn jongere broer, en haalt zijn mavodiploma in Wassenaar. Zijn managementdiploma komt van de particuliere hbo-opleiding Inter College in Den Haag.

Zijn vader zei: Henk loopt maar wat aan te klooien

Huib Bish oprichter trustkantoor Pan-Invest

De inmiddels 81-jarige Huib Bish neemt hem in 1994 aan bij Pan-Invest. Hij vertelt NRC erover aan de telefoon: „Zijn vader zei: Henk loopt maar wat aan te klooien. Kun jij niet eens met hem praten? Toen kwam hij, en hij zat tegenover me aan tafel en ik voelde letterlijk de energie over de tafel stromen. Ik zei: ga maar op het secretariaat zitten, het werk komt vanzelf. Hij wist niks over trusts, ik heb hem daarin opgevoed. Echt, ik heb nog nooit zo’n goede employee gehad.” Van W. werkt hard en leert snel. In 2001 wordt hij mede-eigenaar.

De economische groei lijkt in de jaren erna oneindig, het trustkantoor groeit. Het neemt de hele zeventiende etage in beslag. De portier op de begane grond herinnert zich de klanten die met regelmaat door een chauffeur van Pan-Invest van en naar Schiphol werden gereden.

Henk van W. trouwt niet en heeft geen kinderen. Hij wordt een succesvol zakenman. In 2009 komt hij in het bestuur van een goededoelenstichting; hij wordt lid van de grootste businessclub in de regio Leiden.

Schijnconstructies

Trustkantoren liggen in Nederland onder vuur om hun rol bij belastingontwijking door bedrijven en rijke particulieren. Ze schermen de identiteit van bedrijfseigenaren af en beheren brievenbusmaatschappijen om zo de belastingafdracht van hun klanten te ‘optimaliseren’.

Pan-Invest behoort tot de voorhoede van die trustkantoren. De bestuurders zitten steeds in het bestuur van de landelijke lobbyclub.

Enkele zaken die vanuit Delft met Odebrecht worden gedaan, gelden volgens een Braziliaans justitieel document als schoolvoorbeeld van de methode-Odebrecht.

Nog voor het contract in Uruguay tekent Van W. een vergelijkbaar contract, nu met Odebrecht in Argentinië. Zelfde opmaak, zelfde idee. Weer een fictief contract met Delft, stelt de Braziliaanse justitie. Van W.’s bedrijf krijgt 750.000 euro, waarvan hij 720.000 euro doorsluist naar een firma met de nietszeggende naam Innovation Research Engineering and Development Ltd, op het eiland Antigua, dat bekendstaat als fiscaal paradijs.

Ook dit bedrijf wordt volgens de Braziliaanse autoriteiten beheerd door Odebrecht. Het verklaart de mail van een juridisch medewerker in Delft op 22 december 2010 aan Odebrecht-directeur Marcos Grillo. Ze stuurt hem een kopie van het contract tussen Delft en het bedrijf op Antigua dat al is „getekend door Henk”, een contract waar Odebrecht formeel helemaal niets mee te maken heeft. Of ze het origineel naar Grillo moet sturen, vraagt ze, „for countersigning”.

In een rapport van de Braziliaanse justitie is te lezen dat de medewerkers in Delft mail-adressen van Pan-Invest gebruiken, een e-mail ondertekenen met een digitale handtekening van Pan-Invest, dat ze zaken doen vanaf het adres van Pan-Invest en dat de naam Pan-Invest zelfs op het pakketje van DHL staat.

Toch ontkent het trustkantoor ooit zaken te hebben gedaan met Odebrecht.

Henk van W. „heeft naast de werkzaamheden die hij deed bij Pan-Invest in de loop der jaren diverse andere activiteiten ontwikkeld”, zegt directeur Dennis Kramer namens Pan-Invest. Die hebben ertoe geleid dat Van W. „in 2014 helemaal is gestopt bij Pan-Invest.”

Enkele bedrijven van Van W. zaten soms op dezelfde verdieping in hetzelfde pand in Delft, maar hadden „elk een eigen huurcontract”, schrijft Kramer. Van W. voerde aanvankelijk zijn activiteiten deels uit „met medewerkers die in het verleden bij Pan-Invest werkten”. Ook heeft Van W. volgens Kramer „administratieve diensten en faciliteiten van Pan-Invest afgenomen.” Hij doelt op de e-mailadressen en „het DHL-account van Pan-Invest voor het versturen van koerierstukken”.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Hoe het corruptieschandaal van de eeuw Voorschoten bereikte

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.

Luchthaven van Panama

In maart 2014 zijn de eerste arrestaties in de Zuid-Amerikaanse corruptiezaak; de oliedirecteuren, de politici, de bouwers. De internationale media staan er vol mee. Aan het eind van dat jaar neemt Van W. afscheid van Pan-Invest. Bish: „Hij werd gek van de nieuwe complianceregels.”

Henk van W. begint voor zichzelf, maar blijft eigenaar van Pan-Invest. Hij richt aan de lopende band bedrijfjes op met inwisselbare namen en heft ze net zo vaak weer op. Ze hebben nauwelijks werknemers, maar wel enorme, soms sterk fluctuerende omzetten – van bijvoorbeeld 45 miljoen euro naar een ton opbrengst het jaar erop. De accountant maakt jarenlang een voorbehoud bij de cijfers van diverse moederbedrijven. Zo plaatst hij vraagtekens bij de omzet en bij de 5 miljoen euro die aan een onbekende partij is uitgeleend. Hij keurt de jaarrekeningen van de betrokken bedrijven niet goed.

De verbintenis tussen Van W. en Odebrecht gaat verder dan het faciliteren van geldstromen. Enkele Zuid-Amerikanen met banden met de bouwer, zijn in Nederland bestuurder bij bedrijven van Henk van W. De broer van Marcos Grillo – hoofd smeergelddivisie – bijvoorbeeld.

Of de Uruguayaan Andrés Norberto Sanguinetti Barros. Hij is vanaf 2015 bestuurder bij een van Henks bedrijven waar ook Bish bestuurder is. Die bevestigt hem te kennen.

De Uruguayaan gaat dan nog een roerige tijd tegemoet. In 2017 heeft hij een elektronische band om zijn enkel – huisarrest. Een jaar later zit hij in de cel in Andorra. Dit jaar gelastten de Colombiaanse autoriteiten zijn arrestatie om zijn rol in de Odebrecht-zaak.

Henk van W. richt aan de lopende band bedrijfjes op met inwisselbare namen en heft ze net zo vaak weer op

Een ander Nederlands bedrijf van Van W. duikt op in de geheime boekhouding van Odebrecht rond de aanleg van een Cubaanse haven, blijkt uit documenten van journalistiek onderzoeksplatform ICIJ. Ook bij de uitbreiding van de luchthaven van Panama, de aanleg van een snelweg en van een metro in Ecuador zijn volgens media diverse maatschappijtjes uit de kring van Van W. betrokken. Ook hier zijn aanwijzingen voor omkoping.

„Odebrecht is een probleem”, verzucht Bish, „maar ja, de finesses ken ik niet hoor.”

Dit voorjaar is Bish zes uur gehoord door opsporingsdienst FIOD. „Ze vroegen me van alles over Pan-Invest.” Hij betwijfelt of het trustkantoor zaken deed met Odebrecht. Hij denkt eigenlijk van niet.

En Henk van W. dan, via zijn privébedrijf? Dat beaamt Bish. „Dat bedrijf kocht dingen ten behoeve van Odebrecht. Alles wat met bouw te maken heeft. Bouwmachines denk ik.” Het is toch geen bouwbedrijf? „Nee, het financiert zaken.”

Wat vindt Bish ervan dat de broers Van W. verdachten zijn? „Vreselijk, vreselijk. Ik denk dat ze ergens zijn ingestonken.”

Tips? Onderzoek@nrc.nl