De mooiste pluim gaat verdwijnen

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen.

Deze week: liefde voor de Hemwegcentrale.

De pluim gezien vanaf de brug over het Westelijk Marktkanaal.
De pluim gezien vanaf de brug over het Westelijk Marktkanaal. Foto’s Karel Knip

Zo zie je de schoorsteen van de Amsterdamse Hemwegcentrale als je er vanaf de brug over het Westelijk Marktkanaal naar kijkt. Hij staat ten noordnoordwesten van die brug. Met zijn lengte van 175 meter is het het hoogste object in de wijde omgeving. Op 3,5 km afstand steekt de pijp drie graden boven de horizon, genoeg om zijn rookpluim onder alle omstandigheden zichtbaar te krijgen. Zelfs ’s nachts is de pluim goed te zien, als hij er ís tenminste, want hij is er ook wel eens niet. Binnenkort is-ie er nooit meer.

Amsterdammers is geleerd de pluim te verafschuwen. De Hemwegcentrale is een kolencentrale, is ze voorgehouden, en het stoken van steenkool is volkomen verkeerd. Per opgewekte kilowattuur elektriciteit produceert een kolencentrale onevenredig veel CO2. Daar krijg je klimaatverandering van.

23 maart 2019 18.54 uur. Gemiddelde temperatuur 7,8 graden. Wind noord 3,3 m/s.
31 jan 2019 9.46 uur. Gemiddelde temperatuur -0,6 graden. Wind zuidzuidoost 4,3 m/s.
17 april 2017 21.20 uur. Gemiddelde temperatuur 6,7 graden. Wind noordnoordwest 4,9 m/s.
16 juni 2019 22.16 uur. Gemiddelde temperatuur 16,8 graden. Wind zuidwest 4,8 m/s.
1 april2017 20.13 uur.
9 maart 2019 18.57 uur. Gemiddelde temperatuur 8,6 graden. Wind westzuidwest 9,8 m/s.

Het is waar, er valt niets tegen in te brengen. Alleen dit: de pluim die aan de schoorsteen hangt is geen echte rook maar gecondenseerde waterdamp. De Hemwegcentrale smoort zijn rook als het ware in de kiem, hij is voorzien van een denox-installatie, elektrostatisch filter en ontzwavelingstrap. De waterdamp in de pijp komt van de rookgasreiniging. Dat de Amsterdamse vensters, vensterbanken en kozijnen zwart zouden worden van de kolenrook is dan ook een kwaadaardig verzinsel.

Verder nog dit: de Hemwegcentrale heeft ook een bescheiden gaseenheid, Hemweg 9, die aardgas verbrandt. HW09 heeft een veel kleinere schoorsteen en daaraan hangt alleen een pluim als het erg koud is.

2 april 2017 18.49 uur. Gemiddelde temperatuur 10,0 graden. Wind westnoordwest 3,4 m/s.
12 okt 2017 17.56 uur. Gemiddelde temperatuur 13,5 graden. Wind westzuidwest 6,8 m/s.
6 jan 2019 11.14 uur. Gemiddelde temperatuur 6,2 graden. Wind westnoordwest 2,6 m/s.
12 feb 2019, 17.58 uur. Gemiddelde temperatuur 5,8 graden. Wind westzuidwest 5,4 m/s.
30 april 2017 12.02 uur. Gemiddelde temperatuur 13,0 graden. Wind oostzuidoost 7.0 m/s.
27 dec 2018 17.08 uur. Gemiddelde temperatuur 2,6 graden. Wind zuid 2,0 m/s.

De kolenstokers gaan wat anders doen

Hemweg 8 met zijn vermogen van 650 MW gaat dicht, hij verstookt deze dagen zijn laatste kolen. Vóór het eind van het jaar is alles voorbij, bevestigt Vattenfall. Dan worden de vuren gedoofd en gaan de kolenstokers wat anders doen.

Er is ten minste één Amsterdammer die de HW08 missen zal. Vanaf de net genoemde brug over het Westelijk Marktkanaal keek hij dagelijks met welgevallen in noordnoordwestelijke richting. Altijd was daar die pluim die zowel noeste industriële activiteit als bedaarde leveringszekerheid uitstraalde. Soms wees hij links, soms wees hij rechts en af en toe recht omhoog. Stond er een noordwestenwind die koude buien aanvoerde dan woei de golvende pluim recht op je af. De gewonere zuidwestenwind vormde de rook tot een smalle, strakke streep. Was het heet en viel de wind weg dan bleef van de pluim niet veel meer over dan een wolkje dat nauwelijks zichtbaar aan de schoorsteen kleefde. De aardigheid bestond erin vooraf te bedenken hoe de pluim er die dag uit zou zien. Het was altijd anders dan je dacht. Bij volstrekt identieke weertypes konden zich totaal andere pluimen ontwikkelen.

4 april 2019 9.21 uur. Gemiddelde temperatuur 6,0 graden. Wind zuidoost 3,0 m/s.
10 mei 2017 16.59 uur. Gemiddelde temperatuur 9,3 graden. Wind oost 2,2 m/s.
30 nov 2017 13.39 uur. Gemiddelde temperatuur 1,9 graden. Wind west 2,0 m/s.
16 sep 2017 11.26 uur. Gemiddelde temperatuur 11,6 graden. Wind zuidzuidwest 3,9 m/s.
25 april 2017 18.12 uur. Gemiddelde temperatuur 6,0 graden. Wind westnoordwest 6,4 m/s.
7 mei 2017 18.47 uur. Gemiddelde temperatuur 11,1 graden. Wind noordnoordwest 4,8 m/s.

Volkomen onbegrijpelijk was dat niet. Het weer is op 175 meter hoogte anders dan aan de grond. Het waait er harder en vaak uit een andere hoek dan beneden. Gemiddeld is het er zo’n twee graden kouder en ook kan de luchtvochtigheid er anders zijn. Temperatuur en vochtigheid van de lucht rond de schoorsteenopening bepalen hoe makkelijk uit vermenging met het warme rookgas (met een temperatuur van zo’n 56 graden) oververzadiging en dus condensatie zal ontstaan. Is de omgevingslucht heel warm of droog dan kan condensatie zelfs helemaal uitblijven.

Nachtpluim is anders dan dagpluim

Doorslaggevend voor de vorm van de rookpluim die meestal wél ontstaat is de temperatuursopbouw in de zogenoemde ‘grenslaag’. De grenslaag is de onderste atmosferische laag die onder directe invloed staat van temperatuur en ruwheid van het aardoppervlak en die min of meer is ‘losgekoppeld’ van de vrije atmosfeer erboven. Tussen grenslaag en vrije atmosfeer is weinig gasuitwisseling, binnen de grenslaag is juist goede menging. Daarom wordt de laag ook ‘menglaag’ genoemd. De menglaag kent een dagelijkse ritmiek: overdag kan hij zich flink uitbreiden, bij bewolking tot 500 meter hoog, bij veel zon tot wel 2.000 meter. ’s Nachts kan de hoogte sterk teruglopen tot maar 200 of zelfs minder dan 50 meter. Vaak zal de schoorsteen van de Hemweg er dan dus bovenuit steken en alleen al daaruit valt af te leiden dat de nachtpluim meestal anders van vorm is dan de dagpluim.

20 mei 2018 11.35 uur. Gemiddelde temperatuur 15,8 graden. Wind noordoost 2,6 m/s.
4 maart 2018 11.20 uur. Gemiddelde temperatuur 4,7 graden. Wind zuidoost 4,6 m/s.
1 maart 2019 13.26 uur. Gemiddelde temperatuur 6,0 graden. Wind noordwest 4,0 m/s.
28 juli 2019 10.47 uur. Gemiddelde temperatuur 19,3 graden. Wind west 4,2 m/s.
19 nov 2019, 20.01 uur. Gemiddelde temperatuur 4,8 graden. Wind westzuidwest 2,6 m/s.
17 sep 2017 21.39 uur. Gemiddelde temperatuur 11,9 graden. Wind zuidwest 2,4 m/s.

De temperatuursopbouw van de menglaag bepaalt diens ‘stabiliteit’. Overdag is de lucht dicht tegen het aardoppervlak vaak warmer dan hogerop in de menglaag. Warme luchtbellen laten dan makkelijk los van de aarde en versterken aldoende de turbulentie (waarop natuurlijk ook de wind veel invloed heeft). Dit heet een onstabiele situatie. Stevige turbulentie brengt een rookpluim zoals die van de Hemweg aan het kronkelen (‘looping’) of op zijn minst tot een kegelvormige manier van uitwaaieren (‘coning’).

’s Nachts kan zich juist een stabiele situatie ontwikkelen als de lucht tegen het aardoppervlak sterker afkoelt dan die hogerop. Dit onderdrukt de turbulentie, voor zover die niet in stand wordt gehouden door de wind. Rook van een schoorsteen die binnen zo’n stabiele laag loost, breidt zich nauwelijks naar boven of beneden uit.

12 jan 2019 13.34 uur. Gemiddelde temperatuur 7,9 graden. Wind west 8,0 m/s.
3 febr 2018 13.36 uur. Gemiddelde temperatuur 2,3 graden. Wind zuidzuidwest 3,8 m/s.
27 jan 2018 13.43 uur. Gemiddelde temperatuur 5,2 graden. Wind zuidzuidwest 6,8 m/s.
20 april 2019 13.54 uur. Gemiddelde temperatuur 16,8 graden. Wind noordoost 4,8 m/s.
2 feb 2018 13.28 uur. Gemiddelde temperatuur 4,2 graden. Wind noordwest 4,9 m/s.
22 dec 2018 13.38 uur. Gemiddelde temperatuur 9,2 graad. Wind west 6,7 m/s.

In de praktijk zijn de verschillen tussen ‘onstabiel’ en ‘stabiel’ nooit erg uitgesproken en doen zich allerlei overgangsvormen voor. Ook blijkt het voor de pluimvorm veel uit te maken of de lucht naar boven toe geleidelijk of juist snel van temperatuur verandert. Enfin, voor de waarnemer op de brug over het Westelijk Marktkanaal maakt dit binnenkort niet meer uit.

8 april 2018 11.33 uur. Gemiddelde temperatuur 14,2 graden. Wind noordoost 2,3 m/s.
17 nov 2019 10.55 uur. Gemiddelde temperatuur 4,7 graden. Wind oost 2,6 m/s.
29 maart 2018 17.38 uur. Gemiddelde temperatuur 6,7 graden. Wind zuidwest 4,3 m/s.
17 febr 2018. Gemiddelde temperatuur 2,1 graad. Wind oostzuidoost 2,2 m/s.
14 april 2018 18.47 uur. Gemiddelde temperatuur 11,1 graden. Wind west 2,6 m/s.
5 nov 2017 11.57 uur. Gemiddelde temperatuur 7,6 graden. Wind westnoordwest 3,4 m/s.