Meehongeren met Europeanen: in 1945 een experiment in de VS

Zap Met de bevrijding is ook de Hongerwinter 75 jaar geleden. Andere Tijden greep dat aan om een vergeten stukje geschiedenis in het licht te zetten: het curieuze Minnesota Starvation Experiment.
Barbara Graham toont een foto van haar hongerende vader Jim tijdens het Minnesota Starvation Project in Andere tijden.
Barbara Graham toont een foto van haar hongerende vader Jim tijdens het Minnesota Starvation Project in Andere tijden. Beeld NTR

Dat valt nog niet mee, met de hand een suikerbiet in tweeën snijden. Hoogleraar voedingsleer Martijn Katan verslikt zich bijna in het klusje als hij uitlegt hoe weinig een Nederlander te eten had in de hongerwinter. Drie aardappels, twee sneetjes vies brood en een halve biet dus. Die niet te eten was, herinnert de Naardense Dina Brants zich. „Je kreeg er een ruwe keel van.”

Met de bevrijding is ook de Hongerwinter 75 jaar geleden en Andere Tijden greep dat woensdag aan om een vergeten stukje geschiedenis in het licht te zetten: het curieuze Minnesota Starvation Experiment. In februari 1945 werden 36 gezonde Amerikaanse mannen bijeen gebracht in een football-stadion en daar maandenlang uitgehongerd tot ze vel over been waren. Het experiment moest de Amerikanen helpen omgaan met de massa’s uitgemergelde Europeanen die ze aan het bevrijden waren.

Het is een geweldig verhaal. Onderzoeker Ancel Keys was vastbesloten alles over uithongering te weten te komen. De mannen kregen amper te eten, moesten 5 kilometer per dag lopen en al het meetbare werd gemeten. Met röntgenapparatuur werd de stoelgang van de patiënten gevolgd. Bloed, urine, ontlasting, sperma en beenmerg werden geanalyseerd.

Vooral de psychologische gevolgen waren groot. Andere tijden vond een oud interview met Jim Graham, een van de deelnemers. „Ik dacht de hele tijd aan eten. Ik begon kookboeken te verzamelen met kleurenplaten van heerlijke gerechten.” Eten werd de enige lust van de hongerigen. „Etensplaatjes waren hun porno”, zegt Grahams dochter nu. Martijn Katan: „Je kon een blote vrouw bij die mannen in bed leggen, maar dan wilden ze alleen maar met haar over eten praten.” Of dat experimenteel is vastgesteld laat Katan overigens in het midden.

De mannen zakten weg in apathie. Ze waren prikkelbaar, hadden geen belangstelling voor de buitenwereld, vertoonden geen spoor van opstandigheid. „Er was slechts zwijgend gedrang om voedsel.” De politieke conclusie was dat om stabiele democratieën in Europa te vestigen, eerst de honger het continent uit moest; een klinische bevestiging van Bertold Brechts „Erst kommt das Fressen, und dann kommt die Moral” uit 1928.

De tragiek van Keys was dat de oorlog eerder was voltooid dan zijn Minnesota Starvation Experiment. Toen in mei Europa was bevrijd, kon hij nog slechts globale bevindingen presenteren. Als het onderzoek eerder voltooid was, vertelt Katan, zou er na de bevrijding van Bergen-Belsen niet met infusen met eiwit zijn gewerkt. Je moet ondervoede mensen gewoon veel eten geven, was Keys’ conclusie. „Na afloop van het experiment werd ik natuurlijk heel dik”, zegt Graham.

Andere tijden zou Andere tijden niet zijn als er om het hongerverhaal niet nog een paar andere mooie verhaallijnen getrokken waren. Want wat bezielde Jim Graham om zich beschikbaar te stellen als hongeraar? Net als veel van de deelnemers was hij dienstweigeraar; hij was Quaker.

Gewetensbezwaren zijn niet iets waarmee je je in oorlogstijd geliefd maakt. Graham was ook weleens op straat in elkaar geslagen. Voor hem was het experiment een manier om niet in het leger te hoeven en toch een bijdrage te leveren. Eentje vol symboliek bovendien, want hij leed méé met de hongerende Europeanen.

Zoals Brants, die zich nog steeds herinnert hoe haar vader een gouden horloge probeerde te ruilen voor eten. „Maar ze hadden al zes gouden horloges.” Nog altijd, heel klassiek, kan ze geen eten weggooien. „Vogeltjes hier in de tuin hebben het heel slecht. Ze krijgen alleen vogelzaad.”

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.