Reportage

Theater maken onder de druk van grote verwachtingen

Under Pressure Benjamin Moen en Yannick Noomen maken een theatervoorstelling over de constante druk om te presteren, om beroemder en beter te worden, om vaker en in grotere zalen te spelen. ‘Under Pressure’ gaat donderdag in première in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag.

Yannick Noomen (links) en Benjamin Moen. Noomen: „Ik denk dat de groeiende druk zich bij alle leeftijden en in de hele samenleving manifesteert.”
Yannick Noomen (links) en Benjamin Moen. Noomen: „Ik denk dat de groeiende druk zich bij alle leeftijden en in de hele samenleving manifesteert.” Foto Julian Maiwald

Het idee voor Under Pressure ontstond toen Benjamin Moen (1988) een paniekaanval kreeg in een aftandse sushitent in Riga, Letland. Of eigenlijk begon het de avond ervoor, toen Yannick Noomen (1987) en hij in een karaokebar belandden. Bedwelmd door de lokaal gestookte balsam besloten ze om Under Pressure van Queen en David Bowie te zingen.

Moen maakt met zijn Vlaams-Nederlandse theatercollectief BOG. sober geënsceneerd teksttoneel zoals GOD, en Noomen met Nineties Productions vooral beeldende muziektheaterperformances, zoals Merkel. Ze spelen doorgaans op locatie en in de kleine zalen van theaters, maar nu maken ze voor het eerst een voorstelling voor de schouwburgzaal.

Als onderdeel van succesvolle, maar kleinschalige collectieven ervaren Moen en Noomen een constante druk om beroemder en beter te worden en om meer te spelen en in grotere zalen. De citytrip naar Riga was eigenlijk bedoeld om daar even afstand van te kunnen nemen, maar leidde vervolgens naar het idee om over die druk een voorstelling te maken.

Moen: „In het dagelijks leven ervaar ik allerlei drukpunten, die samen een constante spanning veroorzaken: ben ik goed genoeg in wat ik doe, ben ik relevant, hou ik rekening met anderen? En ondertussen ren je voortdurend van afspraak naar afspraak en ben je bezig met projecten die over vier jaar plaatsvinden. Daar wilden we even helemaal aan ontsnappen. Dus naïef als we waren dachten we: Riga, dat moet ver genoeg zijn.”

Maar de karaokeavond in Letland bleek precies wat ze wilden ontvluchten, vertelt Noomen. „Voor mij is het idee van karaoke dat je samen plezier maakt – ondanks dat niemand echt goed kan zingen. Maar daar nemen ze het bloedserieus: ze zien het als een individuele wedstrijd. Je moet goed zijn. Wij bleken het helemaal niet te kunnen, zeker niet dronken. Dus werden we keihard van het podium ge-boed.”

Ben ik goed genoeg in wat ik doe, ben ik relevant, hou ik rekening met anderen?

Moen: „De volgende dag kwamen we na een katerige wandeling door een winkelcentrum bij een sushitent terecht. En ineens werd ik overvallen door de gruwelijkste paniekaanval in jaren. Alles botste: die kapitalistische wereld die we tevergeefs probeerden te ontvluchten; wijzelf die vrolijk naar Riga konden vliegen en daar zomaar allerlei ervaringen kunnen kopen. Enerzijds een rijk, wit jongetje zijn dat het allemaal best goed voor elkaar heeft, maar tegelijkertijd nog steeds bezwijken onder allerlei druk. Ik voelde me totaal ontworteld, terwijl ik nog geen 2.000 kilometer van huis was.”

Groei

Inmiddels zijn ze drie jaar verder. Noomen en Moen zijn in een auto samen het land doorgereisd en hebben een tiental schouwburgprogrammeurs overtuigd hun voorstelling te programmeren. Veel was er nog niet, alleen het idee: twee kleine, bange jongetjes die gebukt gaan onder grote verwachtingen, vooral van zichzelf.

Spelen in de grote zaal is een manier om de druk ook op een andere manier op te voeren. Noomen: „Je hebt een veel groter podium te vullen, je moet meer kaarten verkopen en je staat in een historie van grote toneelkunstenaars.” Moen: „Programmeurs trekken zich onze thematiek persoonlijk aan. Iedereen moet voldoen aan kwantiteit, alles moet groeien, dat geldt ook voor de theaterprogrammeur. Die moet steeds meer op safe spelen en commerciële producties boeken. Deze voorstelling is een pleidooi voor het omarmen van risico.”

Noomen: „Bij sommige schouwburgen begonnen ze meteen peentjes te zweten. Eén theater wilde ons achteraf ‘in bescherming nemen tegen onze eigen ambitie’. Ze hadden ons al een speelplek toegezegd, maar kwamen erop terug. Ze zeiden: wat nou als de voorstelling mislukt? Jullie gooien ook jullie eigen reputatie te grabbel.”

Moen: „Het is zo’n rare paradox, omdat kunst draait om het aangaan van het experiment. Alleen uit risico ontstaat echte kunst. Maar als puntje bij paaltje komt, moet het succesvol zijn. Mensen, sterren en ballen binnenhalen.”

Millennials

Het lijkt op een typisch probleem voor hun eigen generatie, de bevoorrechte, zorgeloze millennial die ondertussen bijna ten onder gaat aan hooggespannen verwachtingen en oneindige keuzemogelijkheden, en eigenlijk geen idee heeft welke richting de juiste is. Maar bang dat de voorstelling alleen millennials zal aanspreken, zijn ze niet. Noomen: „Het gaat over onze hele tijdgeest. Ik denk dat die toenemende druk zich bij alle leeftijden en in alle lagen en subculturen van de samenleving manifesteert.”

Moen: „We vertrekken vanuit ons perspectief van de millennial, we kunnen niet anders, maar ik herken die druk ook bij de Baudet-stemmer die het gevoel heeft dat de natiestaat naar de kloten gaat of bij de stakende boeren en de leraren. Iedereen voelt dat het systeem kraakt.”

Sinds oktober zijn ze aan het repeteren. Samen met hun collega-theatermakers Sanne Vandenbruggen (BOG.) en Anne Maike Mertens (Nineties Productions) zijn ze eerst brieven aan elkaar gaan schrijven over de thematiek en hun verwachtingen over de voorstelling.

Benjamin Moen tijdens een repetitie voor Under Pressure.

Foto Julian Maiwald

Dat is een vaste werkwijze van BOG., legt Moen uit. Met zijn collectief is hij gewend om bijna tot aan het eind van het repetitieproces ‘aan tafel’ te repeteren, door veel te lezen, te schrijven en te herschrijven. Noomen gaat met Nineties Productions doorgaans juist snel de vloer op. Zij bedenken al doende uiteenlopend materiaal rondom een thema – hun maakproces is meer verwant aan collectieven als Wunderbaum en De Warme Winkel. Voor Under Pressure zijn ze op beide manieren aan materiaal gekomen. Sommige scènes zijn heel talig en sober geënsceneerd, daarin herken je het werk van BOG. Andere scènes zijn beeldender en expressief, meer volgens de signatuur Nineties Productions.

Feest van mogelijkheden

„Het is uiteindelijk een soort ‘compositie van kunnen’ geworden”, vertelt Noomen na afloop van een repetitie, in de kantine van coproducent Het Zuidelijk Toneel in Tilburg. „Zo’n schouwburgzaal is een mogelijkhedenmachine”, licht Moen toe. „Je kan van alles en iedereen laten opkomen, decors verschuiven, doeken ophangen. De mogelijkheden zijn eindeloos. En in eerste instantie is dat een vrijheid. Dus we proberen eerst iets kleins: een fantasie uitspreken, vanuit de coulissen, dan nog een, en dan komen we op een gegeven moment zelf op.

„Op die manier proberen we langzaam in het feest van de mogelijkheden terecht te komen. Maar vervolgens willen we dat laten ontsporen. Want als alles kan, heeft niets nog waarde: er ontstaat chaos, willekeur, relativiteit. Dus we proberen het ‘kunnen’ eerst tot grote hoogte te stuwen en dat dan als een ballon weer leeg te laten lopen.”

Een mooi voorbeeld daarvan is een lang uitgerekte scène waarin Moen, zijn gezicht goud geschminkt, een grote gouden ballon opblaast en daar dan weer piepend de lucht uit laat ontsnappen, terwijl Noomen hem vanaf een afstandje op camera vastlegt.

Benjamin Moen tijdens een repetitie voor Under Pressure. „Iedereen moet voldoen aan kwantiteit, alles moet groeien.”

Foto Julian Maiwald

Moen: „We hadden het vaak over het inbouwen van ‘ventielen’. Hoe breng je lucht in de voorstelling? In die scène gebeurt dat letterlijk: eerst voer je de druk op, en door die vervolgens te laten ontsnappen kan er muziek ontstaan. Want er kan iets moois voortkomen uit die druk.”

Het is de vraag of die scène de eindstreep gaat halen. Vaak wordt er tot op de dag van de première aan de voorstelling gesleuteld. Maar dat zijn de makers gewend. Moen: „Virginia Woolf zegt: ‘De toekomst is duister en dat is het beste wat de toekomst kan zijn.’ Die quote heb ik ook vaak als theatermaker in mijn hoofd. Je bent samen aan het tasten, en het helpt niet om te veel met het eindresultaat bezig te zijn.” Noomen: „Het is als met een auto in de woestijn: wil je te snel, dan graaf je jezelf helemaal vast.”

Moen: ‘Ik geloof dat dit de spannendste manier is om theater te maken, juist omdat er aanvankelijk niks is. Alles moet nog gemaakt worden. Dat is spannend, maar ook waanzinnig verslavend.”

Under Pressure van BOG., Nineties Productions en Het Zuidelijk Toneel (eindregie: Vincent Rietveld) gaat donderdag 21 nov in première in de Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Tournee t/m 29 jan. Inl: hzt.nl