Opinie

Ook politiek stuit nu op grenzen aan ‘meer’

Wij moderne mensen zitten vast aan groei en ‘meer dan een ander’, schrijft . Het vraagt politieke moed om daaruit los te breken.
Natuurgebied nabij Boxtel
Natuurgebied nabij Boxtel Foto Getty

Wat een waar en wijs woord van onze premier: „Politiek is keuzes maken in schaarste”. Ook al heeft Rutte dit vaker gezegd, hij herhaalde het nu met nadruk bij de presentatie van de aanpak van de stikstof- en PFAS-problemen. Zijn uitspraak kreeg extra gewicht, omdat hij de huidige stikstofcrisis „ongekend” noemde, een crisis die hij „in deze heftigheid” niet eerder had meegemaakt.

Op deze laatste uitspraak is vaak lacherig en smalend gereageerd. Zo erg is het toch niet dat we niet harder dan 100 km per uur mogen rijden? Toch zou ik het belang van Ruttes uitspraak willen onderstrepen. Voor het eerst lijken wij in de politieke praktijk, na alle papieren waarschuwingen vanaf de Club van Rome in de jaren zeventig, met ‘grenzen aan de groei’ te worden geconfronteerd. Die konden we in het verleden steeds maskeren door vooruitgang en groei te beloven en te realiseren. Tijdens de vorige economische crisis, raadde Rutte ons in 2013 nog aan meer te consumeren en een nieuwe auto te kopen. Dat je daarin dan hard moest gaan rijden, zei hij er net niet bij, maar de boodschap was duidelijk. Nu het ‘meer’ door het ‘minder’ vervangen is, hebben we inderdaad met een nieuw soort maatschappelijke crisis te maken.

Dat de moderne maatschappij op schaarste berust, is door de grote filosofen van de moderniteit van meet af aan verkondigd. Thomas Hobbes had het in het midden van de zeventiende eeuw over ‘een oorlog van allen tegen allen’. Die hoefde zich niet direct in gewelddadigheid te manifesteren. Het ging Hobbes om een concurrentiestrijd die hij op grond van het moderne gelijkheidsdenken kon voorspellen. Mensen gaan zich voortdurend met elkaar vergelijken en willen de ander steeds overtreffen. Rijkdom bestaat pas, als je meer dan een ander hebt. De moderne maatschappij wordt zo tot het rijk van de schaarste. Er is nooit genoeg. Adam Smith trok in de achttiende eeuw de logische conclusie dat schaarste het centrale concept moest zijn in de economische wetenschap.

John Locke deelde enige decennia na Hobbes diens analyse. Ook hij gaat uit van ‘een oorlog van allen tegen allen’. Maar hij ziet een oplossing: vooruitgang en economische groei. Door meer te produceren en de koek te vergroten, kan iedereen steeds meer krijgen. De bestaande schaarste wordt zo het fundament voor een ongekende economische groei in het Westen. Maar steeds wordt die groei niet alleen door de belofte van een betere toekomst maar ook door de angst voor schaarste aangedreven. Wanneer de belofte niet meer werkt en de groei stagneert, komt die angst voor de schaarste in alle hevigheid naar boven. Daar kreeg Rutte met alle protesten in ons land nu mee te maken.

Angst om achteruit te gaan

Na Hobbes, Locke en Smith hebben we onze moderne instituties gebouwd op de vlucht vooruit, weg van de schaarste. De moderne mentaliteit wordt erdoor bepaald. Daarom is het zo moeilijk om ‘minder minder’ te bepleiten. Voorstanders van grenzen aan de groei zien dit onvoldoende. Hun inhoudelijk betoog dat we allemaal gelukkiger worden door nulgroei of zelfs krimp, leidt alleen maar tot onbegrip en woede. Zij zien onvoldoende in dat moderne mensen eerder voortgedreven worden door de angst om achteruit te gaan dan door de wens om meer te hebben.

Deze dialoog van doven wordt nog extra gefrustreerd door de moralisering van het maatschappelijke debat. Boeren en bouwers, vroem-vroem-rijders en consumeerders worden door de minderaars op morele gronden veroordeeld. Dat werkt alleen maar polariserend. Want het is ongetwijfeld waar dat, zoals Rutger Bregman beweert, de meeste mensen deugen. Daar gaat het hier niet om. Er lijkt geen reden te zijn voor een negatief moreel oordeel over mensen die niet zouden deugen. De meeste mensen zitten echter wel gevangen in instituties en een mentaliteit van voortdurende vergelijking en competitie. Het is uitzonderlijk moeilijk om daar als individu uit los te breken.

Lees ook dit opiniestuk: Willen we meer of minder welvaart? De wetenschap zal ons daarbij helpen

Alleen politieke keuzes die bewust vanuit een analyse van schaarste worden gemaakt, kunnen hier een richting wijzen. Daar is politieke moed voor nodig. Wanneer ik naar de eerste maatregelen kijk en naar de manier waarop die worden verdedigd – denk aan de term ‘rotmaatregel’ – is de regering ondanks de uitspraak van haar premier nog lang niet zover. De erkenning dat we in het rijk van de schaarste leven, wordt nog steeds uitgesteld. Het wachten is op de volgende grenzen waar we als maatschappij tegenaan lopen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.