Reportage

‘Je trapt er met open ogen in’, zegt 55-plusser bij les mediawijsheid

Mediawijsheid In de cursus Wijs met Media krijgen 55-plussers les over sociale media, nepnieuws en deepfakes. „Ik kan het niet meer bijbenen”

SeniorWeb en het Instituut voor Beeld en Geluid willen ouderen ‘mediawijzer’ maken: ‘Het leven wordt een stuk leuker als je digitaal fit bent’
SeniorWeb en het Instituut voor Beeld en Geluid willen ouderen ‘mediawijzer’ maken: ‘Het leven wordt een stuk leuker als je digitaal fit bent’ Foto SeniorWeb

„Wat was het leven vroeger overzichtelijk, hè”, zegt televisiepresentatrice Astrid Joosten vanaf een groot projectiescherm tegen een zaal met zo’n zestig ouderen in media-instituut Beeld en Geluid. „We stuurden elkaar brieven, lazen het nieuws in de krant en keken om acht uur naar het journaal.”

Dat overzichtelijke medialandschap is verleden tijd, en dat raakt senioren sterker dan andere groepen. Volgens SeniorWeb, een vereniging die ouderen online op weg helpt en 150.000 leden telt, zijn ze veelal huiverig voor onlinediensten en nieuwe media, terwijl juist zij er baat bij kunnen hebben: zo zouden sociale media eenzaamheid kunnen tegengaan. Ook blijken ouderen de meest frequente verspreiders van nepnieuws op Facebook.

SeniorWeb en Beeld en Geluid begonnen daarom in januari maandelijkse voorlichtingen over mediawijsheid. Het programma werd onlangs vernieuwd en vorige week woensdag was de pilot van de nieuwe reeks. Deelnemer Kees Verweij (72) hoopt te leren „hoe je keuzes maakt uit al die informatie”. Antonius Terstegge (77) is als vrijwilliger bij SeniorWeb al behoorlijk mediawijs, maar maakt zich zorgen over online-oplichting, zoals ‘nep-Tikkies’. „Ze bedenken steeds iets nieuws.”

Wijs met Media is grotendeels een videoprogramma, waarin Astrid Joosten uitleg geeft over onderwerpen van Facebook tot nepnieuws en experts als NOS-presentator Jeroen Overbeek raadpleegt. Een ‘publieksbegeleider’ van Beeld & Geluid praat de fragmenten aan elkaar en vraagt deelnemers onder meer om zichzelf een cijfer voor mediawijsheid te geven. Er gaan zevens en achten de lucht in, maar ook onvoldoendes. „Ik vind de ontwikkelingen erg snel gaan allemaal en kan het niet meer bijbenen”, zegt iemand op de voorste rij.

‘Digitaal fit’

De filmpjes benadrukken de voordelen van online vaardig zijn. „Het leven wordt een stuk leuker als je digitaal fit bent”, klinkt de stem van Joosten. Ook uit de zaal komen positieve verhalen: een man vertelt dat hij via internet zijn jeugdliefde terugvond en trouwde. Soms schiet de optimistische toon door. Een segment over vloggen, met uitgebreide beelden van een over ditjes en datjes vloggende Irma Knol (moeder van YouTube-ster Enzo Knol) kan de zaal niet bekoren. „Bent u al geïnspireerd?”, vraagt de begeleider. „Nee!”, klinkt het.

Nuttiger zijn de waarschuwing voor phishing en verkeerd gebruik van emoji’s (de ‘huilen van het lachen’-emoji is géén goed antwoord als je kleinzoon appt dat zijn verkering uit is). Het gaat ook over filterbubbels, waarbij registratie van surfgedrag ertoe zou leiden dat je ‘buiten je vertrouwde interesses weinig nieuws krijgt aangeboden’. In het licht van wetenschappelijk onderzoek dat suggereert dat sociale media-gebruik juist naar diverser nieuws leidt, klinkt dat ietwat overdreven.

Even later moeten de deelnemers van vijf nieuwsitems beoordelen of ze nep of echt zijn. De kop ‘Nederland stuurt 150 boeren naar Noord-Syrië’ van website De Speld wordt snel herkend als satire. Maar een bewerkte foto waarin Alexander Pechtold lijkt te demonstreren voor de sharia zien de meesten voor echt aan. Een man uit Brabant schrijft ‘De Speld’ op zijn kladblok, om te onthouden.

De grootste eye-opener blijken deepfakes: computermatig gemanipuleerde filmpjes waarin iemand woorden in de mond worden gelegd. Op de projector verschijnt een voorbeeld van een levensecht nepfilmpje van Barack Obama. „Je trapt er met open ogen in”, zegt de licht verbouwereerde Agnes Heesakkers (69) na afloop.

Huiverig

„Van phishing hebben veel ouderen wel gehoord, maar deepfakes zijn echt een shock”, zegt Saskia Hamminga van SeniorWeb, wier ouders er vandaag ook bij zijn. „Veel ouderen weten niet dat nepnieuws überhaupt bestaat. Mijn moeder gelooft alles wat er langskomt.”

Veel ouderen zijn huiverig voor het digitale, zegt Hamminga. „Ze zijn bang iets fout te doen, op een verkeerde knop te klikken.” Het helpt niet dat onlinediensten vaak van design of werking veranderen. „Wij moeten op onze site ook echt niet opeens een knop van links naar rechts verplaatsen.”

De aanwezige ouderen lijken relatief mediawijs. In de pauze staan enkelen te appen op hun smartphone. Wordt de doelgroep die écht is afgesneden van internet wel bereikt? „Dat is inderdaad nog lastig”, zegt Hamminga. „We proberen hen via de gedrukte media te bereiken, en via ouderenbonden en verzorgingshuizen.”

Na afloop van de voorlichting is er nog even verwarring. In de uitnodiging stond dat er een aansluitende rondleiding door Beeld en Geluid zou zijn — maar dat blijkt onjuiste informatie.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.