Extremisten winnen terrein in de Sahel, zoals eerder in Syrië en Irak

West-Afrika Het lukt Burkina Faso, lang een van de stabielste landen van West-Afrika, niet meer de extremisten buiten de deur te houden.

Een groep soldaten uit Burkina Faso patrouilleert langs de grens met buurland Mali, tijdens een gezamenlijke actie met het Franse leger.
Een groep soldaten uit Burkina Faso patrouilleert langs de grens met buurland Mali, tijdens een gezamenlijke actie met het Franse leger. Foto Michele Cattani / AFP)

Nog voordat mensen in Burkina Faso en Mali van de schrik over de ene aanslag kunnen bekomen, is de volgende alweer een feit. Deze maand vonden er vijf aanslagen plaats in de westelijke Sahel. Het aantal ontheemden is sinds begin dit jaar van een half miljoen opgelopen naar ruim twee miljoen. Ondertussen winnen duizenden strijders, soms gelieerd aan terreurgroep IS, terrein in het gebied, aldus Tibor Nagy, de Afrika-expert van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. „Ik noem het een kanker die in Mali begon en nu de rest van de regio infecteert”, zei hij vorige week.

1 Wat is er precies aan de hand?

In het noorden van Mali woedt al jaren een heftige strijd tussen regeringstroepen en jihadistische groeperingen. Er zijn internationale troepen van de VN gestationeerd om het Malinese leger te helpen de vrede te bewaren, maar die krijgen geen grip op de zaak. Eerder ging het geweld al in oostelijke richting de grens met Niger over. Dit jaar ook in zuidelijke richting naar Burkina Faso.

Nu lukt het de regering van het land dat decennialang gold als een van de stabielste van West-Afrika, óók al niet om de extremisten buiten te houden. „De ontwikkeling lijkt op hoe IS jaren geleden stad voor stad territorium won in Syrië en Irak”, zegt Mirjam de Bruijn, hoogleraar Afrikanistiek aan de Universiteit van Leiden, telefonisch. Op diezelfde manier winnen extremisten terrein in Mali en Burkina Faso, zegt De Bruijn, die twee weken terug nog in het laatstgenoemde land was voor onderzoek. „Het grote verschil is alleen dat dit gematigde soennieten waren die geen Arabisch spraken en zich nu hebben onderworpen aan de salafistische islam.” Vrouwen die vroeger melk verkochten op de markt, werken niet meer, lopen gesluierd over straat. „Het is een destructie van de eeuwenoude nomadische cultuur die ze hier kennen.”

2 Wie voegen zich bij de jihadisten?

Volgens officiële cijfers zouden er inmiddels zo’n 3.000 strijders actief zijn in de regio. De mensen die zich aansluiten leven vaak als nomaden en zijn vaak analfabeet. Overdag zijn ze veehouders en in de avond pakken ze de wapens op, zegt De Bruijn. „In de Sahel bestaat onder veel groepen het idee dat ze lange tijd zijn onderdrukt. Religieuze groepen creëren dit sentiment én spelen er op in.” Op Facebook wordt nepnieuws verspreid met als doel de steun voor de jihadisten te versterken. Jonge en oude mannen worden door de milities gepaaid met voedsel, medicijnen en geld.

3 Vallen er meer doden als gevolg van de aanslagen?

„Ja”, zegt Olivier J. Walther, universitair hoofddocent verbonden aan de Sahel Research Group van de Universiteit van Florida, „2019 is het dodelijkste jaar sinds het conflict begon.” Tot juni dit jaar vielen er 2.558 slachtoffers in Mali, Niger en Burkina Faso. Daar zijn de afgelopen maanden honderden doden bijgekomen. In heel 2018 vielen er 2.550 doden. In 2009 waren dat er nog 87.

„De mannen liepen eerst met machettes rond en nu met automatische geweren”, zegt De Bruijn die al meer dan 30 jaar in het gebied komt.

4 Waarom voelen mannen zich aangetrokken tot jihadisten?

In afgelegen gebieden van Mali en Burkina Faso zijn staatsinstellingen zó zwak of corrupt dat ze geen alternatief kunnen bieden voor extremisten die grieven tegen een falende staat gebruiken om steun te mobiliseren, zegt Walther. „Wist je dat er in Mali nog geen verharde weg is die de hoofdstad Bamako verbindt met het noorden van het land? Zestig jaar nadat het land onafhankelijk werd!”

Door klimaatverandering en watergebrek is het leven voor de nomaden nóg lastiger geworden. Toch zijn de mensen die zich aansluiten bij de extremisten een kleine minderheid. „De meerderheid van de bewoners wil eerst weten of de extremisten het kunnen winnen.”

5 Door wie worden de jihadisten aangestuurd?

Het zijn milities die niet onder een vlag opereren, maar soms wel samenwerken. Sommigen hebben banden met Al Qaida, zoals Jama’at Nusrat al-Islam wa al-Muslimeen (JNIM). Of ze zijn verbonden met terreurgroep Islamitische Staat, zoals de Islamic State in the Greater Sahara. Dit jaar is deze groep die uit lokale extremisten bestaat actiever geworden in het grensgebied tussen Niger en Burkina Faso en in het zuiden van Timboektoe, in Mali. „We denken dat de milities wapens en geld krijgen van Oman en Saoedi-Arabië maar daar is tot nu toe geen hard bewijs voor gevonden”, zegt De Bruijn. Uit een langetermijnstudie over de regio blijkt dat geweld niet is overgewaaid uit het Midden-Oosten, benadrukt Walther, het is echt een gevolg van lokale problemen. Buiten Irak en Syrië is de Somalische afdeling van IS nog steeds de belangrijkste.