Recensie

Recensie Beeldende kunst

El Greco schildert altijd expressief en angstwekkend

Expositie In Parijs is een prachtig (●●●●●) overzicht van El Greco, van Byzantijnse iconen tot expressieve visioenen. 300 jaar was men hem vergeten en pas rond 1900 werd hij op waarde geschat.

Zaalgezicht tentoonstelling El Greco in het Grand Palais in Parijs.
Zaalgezicht tentoonstelling El Greco in het Grand Palais in Parijs. Foto Gramd Palais

Achter de wolken schijnt de zon. Of, zoals het in het Engels nog beeldender klinkt: every cloud has a silver lining. De zestiende-eeuwse schilder El Greco (1541-1614) vervatte de boodschap van deze optimistische zegswijze soms letterlijk in zijn werken. In een groot altaarstuk met de Kruisiging van Christus (ca. 1600) steekt de bleke figuur van de bijna naakte Christus af tegen de duisternis die volgens het bijbelverhaal drie uur lang intrad tijdens de kruisiging. De lichte contouren van de donkere wolken beloven dat het zonnetje uiteindelijk wel weer tevoorschijn zal komen. Maar ook brengen ze in overdrachtelijke zin de christelijke boodschap over van het licht van de verlossing dat de dood (en later de wederopstanding) van Christus over de mensheid brengt. Zo brengt El Greco zijn boodschap wel vaker doeltreffend over met een expressief gebruik van licht en kleur. Aan zijn onweerstaanbare en fascinerende schilderijen wijdt het Grand Palais in Parijs een verrassend complete tentoonstelling.

El Greco, Kruisiging van Christus (ca. 1600) Foto Louvre/ Tony Querrec / RMN-GP

Zijn bijnaam, ‘de Griek’, verwijst naar de herkomst van de schilder die in 1541 als Domenikos Theotokopoulos werd geboren op Kreta, dat destijds van Venetië was. Hij werd er opgeleid als schilder en werkte vanaf 1563 als zelfstandig meester in de Byzantijnse traditie van iconenschilderkunst. Over de paar jaar die Domenikos vanaf 1567 doorbracht in Venetië, is zo goed als niets bekend. Te oordelen naar zijn latere schilderstijl, met gloeiende kleuren en lichteffecten in brede penseelstreken, heeft hij goed gekeken naar Venetiaanse schilders als Titiaan en Tintoretto. Mogelijk was het juist door de concurrentie met deze gevestigde kunstenaars dat hij zijn heil elders zocht.

In 1570 vestigde El Greco zich in Rome en van 1577 tot zijn dood woonde en werkte hij in het Spaanse Toledo, zo’n zeventig kilometer ten zuiden van Madrid.

Overvolle composities, koortsige uitdrukkingen en uitgerekte figuren

Eigen koers

Met ongeveer tachtig schilderijen en tekeningen belicht de expositie de hele carrière van de kunstenaar, vanaf de houterige iconen die hij op Kreta maakte, en de schilderijen uit zijn Italiaanse jaren. In Rome stond hem het voorbeeld voor ogen van Rafael en Michelangelo, die er nog maar kort tevoren furore hadden gemaakt. Maar bij El Greco leidde bestudering van hun werk tot weinig overtuigende, glazige blikken in Christuskoppen en overdreven spierbundels in passievoorstellingen. Pas na aankomst in Spanje lijkt hij los te komen van de Italiaanse canon, en een heel eigen koers te zijn gaan varen. Een soms koortsige uitdrukkingskracht maakt zich meester van onnatuurlijk uitgerekte figuren die hij weergaf in merkwaardig geforceerde poses en volle composities.

El Greco, (Domenikos Theotokopoulos), Sint Maarten en de bedelaar (1597-1599). Foto National Gallery of Art, Washington D.C.

In Toledo vond El Greco emplooi bij de vele kerken en kloosters, geestelijken en broederschappen. De stad zelf duikt ook regelmatig op in zijn schilderijen. Het bijna twee meter hoge doek van de heilige Martinus, of Sint-Maarten, is er een prachtig voorbeeld van. El Greco maakte het in opdracht van de erfgenamen van een zekere Martin Ramirez, voor het altaar van diens naamheilige in de privékapel van San José. De jonge Martinus, geharnast gezeten op zijn witte paard, beslaat het grootste deel van de compositie in staand formaat. Met zijn degen snijdt hij zijn groene mantel in tweeën om de helft te schenken aan een naakte bedelaar wiens scherpe gezicht met kort zwart haar wel een portret lijkt. Tussen de benen van het paard door is een landschap te zien met de gebouwen van Toledo onder een dynamische wolkenlucht.

El Greco, Tenhemelopneming van Maria (1577) Foto The Art Institute of Chicago

El Greco’s eigenzinnige werk raakte na zijn dood al snel in vergetelheid. De herontdekking stamt uit de late negentiende en de twintigste eeuw, toen zijn opvallend ‘moderne’ stijl en uitdrukkingskracht werden herkend door romantici en expressionisten. Misschien is het langdurige gebrek aan belangstelling er een reden voor dat veel van zijn belangrijkste werk zich nu niet meer in Europa bevindt. De samenwerking die voor deze expositie is gezocht met het Art Institute of Chicago staat garant voor bruiklenen uit maar liefst veertien collecties in de Verenigde Staten en twee in Canada. Daardoor verbluft de tentoonstelling alleen al door het grote aantal beroemde en omvangrijke werken, zoals een kolossaal, vier meter hoog doek van de Tenhemelopneming van Maria (1577) uit Chicago, het levendige portret van de jonge, schrandere geestelijke Hortensio Félix Paravicino (1609) uit Boston, en het magistrale doek met De opening van het vijfde zegel (1608-1614) uit New York.

El Greco, De opening van het vijfde zegel (1608-1614) Foto Trujillo Juan/ Metropolitan Museum of Art, New York

Dat laatste werk toont links de langgerekte, knielende figuur van Johannes de Evangelist, die in een glanzend blauw gewaad extatisch zijn armen omhoog strekt. Rechts van hem is het apocalyptische visioen geschilderd, zoals hij het had opgeschreven in zijn Openbaringen: de zielen van martelaren voor het geloof die smeken om vergelding. Tegen een dreigend donkere lucht zijn zij weergegeven als naakten die zwaaien met kleurige gewaden en baden in een vals onweerslicht. Zelden ging de angstwekkende inhoud van een bijbelboek beter samen met de vormgeving ervan in schilderkunst.