Opinie

‘Zonnestraal’ is wél werelderfgoed

Architectuur Sanatorium Zonnestraal hoort op Unesco-lijst, maar minister vergooit lange voorbereidingen, schrijven Rob Docter cum suis.

Sanatorium Zonnestraal in Hilversum.
Sanatorium Zonnestraal in Hilversum. Foto Rick Nederstigt/ANP

Het besluit van minister Van Engelshoven om voormalig sanatorium en nazorgkolonie Zonnestraal in Hilversum af te voeren van de voorlopige lijst van nominaties voor Unesco werelderfgoed heeft ons vervuld van onbegrip. Zonnestraal stond daar al sinds 1995 op. Samen met de Van Nellefabriek in Rotterdam en het Rietveld-Schröderhuis in Utrecht vormt Zonnestraal, ontworpen door Jan Duiker, samen met Bernard Bijvoet en Jan Gerko Wiebenga, mondiaal een van de belangrijkste iconen van de internationale twintigste eeuwse Moderne Beweging. Deze opvatting wordt internationaal in brede kringen van specialisten op het gebied van modern architectonisch erfgoed onderschreven.

Is de situatie sinds 1995 dan zo verslechterd? Integendeel. Zonnestraal is in samenspel tussen eigenaar(s), gemeente en Rijk stapsgewijs integer en zorgvuldig gerestaureerd, steeds met de ‘Unesco-waardigheid’ voor ogen. In 2010 werd hiervoor de World Monuments Fund Award toegekend.

In 2013 tekenden Zonnestraal en het rijk een overeenkomst voor hun gezamenlijke verbondenheid tot nominatie als werelderfgoed. Kortgeleden, toen het complex in nieuwe handen was overgegaan, sloten eigenaar en gemeente een convenant de zorg voor de cultuurhistorische waarden werd geborgd. Wat is er dan fout gegaan?

Het tussentijdse nominatiedossier, samengesteld door de gemeente Hilversum met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en nationale en internationale experts, werd nog aangevuld met een aangescherpte analyse van de „uitzonderlijke universele waarde”, de internationale betekenis en de goede perspectieven om Zonnestraal in stand te houden, een belangrijke factor bij oordeelsvorming door Unesco.

Onbegrijpelijke conclusie

Na lange en zorgvuldige voorbereiding werd het aangevulde dossier door de minister eerst nog eens voorgelegd aan een nieuwe commissie. Die vond het helemaal nog niet zeker of Unesco het voorstel zou overnemen. Tja, je weet het nooit als je het niet vraagt, maar als er één complex is dat het voordeel van de twijfel verdient is het toch wel Zonnestraal. Een handreiking voor een meer kansrijk dossier werd helaas niet gegeven.

Nu was deze commissie in verhouding tot de tientallen experts die zich in de afgelopen decennia over Zonnestraal uitgesproken hebben nogal beperkt samengesteld. Zij bestond uit een vijftal leden; drie deskundigen, waarvan één op het gebied van gebouwd erfgoed, een vertegenwoordiger van Unesco Nederland (tevens voorzitter) en een vertegenwoordiger van Icomos (belangrijk adviseur van Unesco). Daarnaast zaten een ambtelijk adviseur (waarom eigenlijk?) en een secretaris in de commissie. Met de aanwezigheid van Unesco en Icomos was de commissie de spreekwoordelijke slager die zijn eigen vlees keurt, maar die in dit geval, in het licht van de voorgeschiedenis, tot de onbegrijpelijke conclusie komt dat dat vlees niet deugt.

Op voorhand frustreren

Valt op de inhoud van het advies al veel af te dingen, de conclusie gaat flagrant voorbij aan het eenduidige beleid tot nu toe. Het breekt radicaal met de gewekte verwachtingen bij gemeente en eigenaar. Tientallen gerenommeerde experts worden en passant in hun hemd gezet.

De minister had alleen al op grond van de antecedenten van deze nominatie en de evenwichtige vertegenwoordiging van het erfgoed van de internationale Moderne Beweging op de Unesco-lijst, kunnen besluiten het aan Unesco over te laten de nominatie al of niet te honoreren. De minister hoort bij initiatieven tot plaatsing minstens een ondersteunende rol te vervullen en deze niet op voorhand te frustreren. Gevolg is een onvolledige werelderfgoedlijst en een kater bij velen.

Hedy d’Ancona, Fons Asselbergs, Thijs Asselbergs, Janneke Bierman, Margreeth de Boer, Jan Boerstoel, Elco Brinkman, Pieter Broertjes, Jan Brouwer, Ruud Brouwers, Kees Christiaanse, Jo Coenen, Jean-Louis Cohen, Thera Coppens, Mels Crouwel, Cees Dam, Tjeerd Dijkstra, Henk Dirkx, Bert Dirrix, Adriaan van Dis, Rob Docter, Leo van Doeselaar, Frits van Dongen, Adri Duijvenstein, Frits Duparc, Mick Eekhout, Wim Eggenkamp, Arthur Eijffinger, Tess van Eyck, Sjarel Ex , Maxim Februari, Salomon Frausto, Marinus Fuit, Geurt Gaarlandt, Wim Hazeu, Karen Heerschop, Hans van Heeswijk , Hubert-Jan Henket, Lily Hermans, Herman Hertzberger, Hans Hillen, Thom Hoffman, Francine Houben, Bernard Hulsman, Ton Idsinga, Cilly Jansen, Wessel de Jonge, Kees Kaan, Joanne Kellermann, Indira van ’t Klooster, Irmgard van Koningsbruggen, Jan van der Kooi, Pauline Kruseman, Aad Lambert, Cees van Lede, Thomas van Leeuwen, Karel Loeff, Martine van Loon-Labouchere, Bert Meerstadt, Jan Molema, Wies van Moorsel , Eleonore Pameijer, Wytze Patijn, Uta Pottgiesser, Wido Quist, Wim Quist, Alexander Ribbink, Eddy Roos, Max van Rooy, Hans Ruijssenaars, Gijs Scholten van Aschat, Jan Sevink , Ana Tostöes, Maarten van Veen, Monique van de Ven, Aat Verhoog, Eric Vreedenburgh, Noud de Vreeze, Edwin de Vries, Mariet Willinge

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.