Zo verfilm je zwijgen en pijn

IDFA: trauma-programma In IDFA-programma ‘It Still Hurts’ visualiseren kunstenaars trauma’s ook met architectonische of forensische methodes. In een boot of een pasfoto schuilt een wereld van pijn.

Destruction and Return in al-Araqib: interactieve plattegrond van een bedoeïendorp in Zuid-Israël.
Destruction and Return in al-Araqib: interactieve plattegrond van een bedoeïendorp in Zuid-Israël.

Afgelopen zomer lag er een schip op de kade in Venetië waar je zomaar aan voorbij zou zijn gelopen als het niet op het terrein was van de Arsenale, een van de hoofdlocaties van de tweejaarlijkse kunstbiënnale. Het was daarheen versleept door de IJslands-Zwitserse kunstenaar Christoph Büchel en had de titel Barca nostra gekregen, ‘onze boot’.

Maar wiens boot was dat eigenlijk? Van de honderden vluchtelingen die er op de nacht van 18 april 2015 als ratten in de val in verdronken? Van de 28 overlevenden? Of moesten we die titel nog anders opvatten? Overdrachtelijk? Was het ook een symbool voor het zinkende schip Europa dat niet om weet te gaan met de komst van honderdduizenden asielzoekers en economische vluchtelingen? En was het eigenlijk wel gepast om dit massagraf naar een tentoonstelling te verslepen? Of was dat eigenlijk hetzelfde als musea die bij massagraven zijn gebouwd, loopgraven, concentratiekampen?

Lees ook: Is het vreemd om een minuut stilte te houden voor een kunstwerk? De Barca nostra is het dodelijkste scheepswrak in decennia

Kortom: hoe gaan we om met trauma in film en kunst? En hoe is dat de afgelopen decennia veranderd? Dat is de hoofdvraag van het ambitieuze focusprogramma ‘It Still Hurts’ op het komende IDFA, dat vooruitloopt op de 75ste verjaardag van het einde van de Tweede Wereldoorlog volgend jaar. Het gaat over omgang met de iconografie van oorlog, met trauma en herinnering. Zijn die in beelden te vangen? Mag dat? Die vraag werd actueel toen in de nasleep van WOII een taboe ontstond op de afbeelding van de Holocaust, een taboe dat later door Susan Sontag werd beschreven in haar essay Regarding the Pain of Others. Het drijvende visuele litteken op de Biënnale speelt in op dat taboe.

De boot die nu Barca nostra heet, speelt, naamloos nog, ook de hoofdrol in de documentaire #387 van Madeleine Leroyer. Zij legde de geschiedenis van het wrak vast vanaf het moment dat het op een Siciliaanse militaire basis aan wal wordt gehesen en het forensische team aan het werk gaat om de drenkelingen te identificeren. Gezicht en stem geven aan naamloze slachtoffers is een beproefd middel om trauma’s artistiek en filmisch vorm te geven. Zelfs als er van hen niet meer dan wat halfvergane foto’s over zijn, zoals van drenkeling nummer 387 die aan de film zijn naam geeft. Hoe reconstrueer je een leven aan de hand van niets?

Andere films in het programma gaan op hun eigen manier met die afwezigheid en aanwezigheid om die in elk verhaal over trauma een rol spelen. Zoals het meditatieve epos Heimat is a Space in Time van Thomas Heise, die zijn familiegeschiedenis dwars door twee wereldoorlogen schetst in lege beelden. Of de interactieve plattegrond van Destruction and Return in al-Araqib van een bedoeïenendorp in Zuid-Israël dat meer dan 100 keer is afgebroken en weer opgebouwd.

Het zijn verhalen over zwijgen. Hoe geef je daar woorden aan, vraagt de Iraans-Duitse actrice Maryam Zaree (bekend van Christian Petzolds Transit) zich af. Zij werd geboren in een gevangenis in Iran toen haar moeder daar gevangen zat. Maar waarom? Haar familie praat daar niet over. Haar film Born in Evin tilt de vragen over herinnering en trauma naar een ander niveau: wat voor rol speelt de media-industrie in het creëren en in stand houden van bepaalde beelden?

Lees ook, op IDFA: Hoe beelden kunnen verhullen en liegen

Er worden niet alleen traditionele documentaires vertoond in het programma, op de begeleidende tentoonstelling zijn ook drie interactieve werken te zien van de Londense researchgroep Forensic Architecture, die onder leiding van architect Eyal Weizman schendingen van mensenrechten in kaart brengt, zoals in Destruction and Return in al-Araqib.

In Mengele’s Skull documenteren ze het onderzoek naar het vermeende stoffelijk overschot van nazi-arts Josef Mengele. Het markeert een omslag in de filmische omgang met trauma en herinnering: getuigenverklaringen maken vaak plaats voor kleine artefacten, zoals in Leroyers #387. Zij kunnen een niet te bevatten verhaal anders vertellen dan mensen.