Trump geeft Israëlische kolonisten de vrije hand

Westelijke Jordaanoever Tot dusverre achtte ook Washington de Israëlische nederzettingen in de Palestijnse gebieden illegaal. Trump stapt daarvan af. Een eigen Palestijnse staat wordt daardoor nog onwaarschijnlijker.

De Israëlische grenspolitie bij de nederzetting Ofra op de Westelijke Jordaanoever
De Israëlische grenspolitie bij de nederzetting Ofra op de Westelijke Jordaanoever Foto ABIR SULTAN

‘Het bouwen van Israëlische nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever is niet per se inconsistent met internationaal recht.” Met deze uitspraak zet de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo veertig jaar Amerikaans beleid overboord – en daarmee elke illusie van een tweestatenoplossing.

Op de Westelijke Jordaanoever en in Oost-Jeruzalem, beide in 1967 door Israël bezet, wonen inmiddels zo’n 630 duizend Joodse Israëliërs in nederzettingen die variëren van enkele huisjes tot steden met tienduizenden inwoners. De Israëlische nederzettingen worden door het overgrote deel van de internationale gemeenschap als illegaal beschouwd. De uitspraak van Pompeo komt nog geen week nadat het Europese Hof van Justitie oordeelde dat producten uit de nederzettingen als zodanig herkenbaar moeten zijn. Daarbij verwees het Hof naar artikel 49 van de Geneefse conventies, waarin staat dat een bezettende macht niet delen van zijn eigen burgerbevolking naar het bezette gebied mag verplaatsen. Israëlische juristen betwisten deze lezing.

Lees ook dit interview met de Israëlische hoogleraar internationaal recht Yoram Dinstein

Hansell-memorandum

Het Amerikaanse beleid varieerde de laatste vier decennia, maar bleef gebaseerd op het zogenoemde Hansell-memorandum uit 1978, waarin staat dat nederzettingen „niet overeenkomen met internationaal recht”. In december 2016, aan het einde van de ambtstermijn van president Barack Obama, lieten de VS nog toe dat de VN-Veiligheidsraad de Israëlische nederzettingen „een flagrante schending” van het oorlogsrecht noemde in resolutie 2334.

Zowel voor- als tegenstanders vatten Pompeo’s uitspraken op als een uitnodiging de nederzettingen ongestraft verder uit te breiden. Volgens de Israëlische mensenrechtenorganisatie Peace Now zijn de nederzettingen sinds het aantreden van president Donald Trump al sterk gegroeid. De verklaring van de Amerikaanse minister wijzigt weliswaar niets aan de juridische status van de nederzettingen, zoals mensenrechtenorganisaties en de mensenrechtenraad van de VN direct benadrukten, maar zijn verklaring verandert wel de toon van de discussie. Zoals de Israëlische columnist Herb Keinon schrijft: „Als een Europese diplomaat nu zegt dat ‘de nederzettingen illegaal zijn’, kan Israël antwoorden, ‘wie zegt dat?’ en dan de VS noemen als een land dat die kwalificatie betwist.”

Caravans op een heuvel

De nederzettingen komen meestal sluipenderwijs tot stand. Het begint vaak met een paar caravans op een heuvel. Daar komen geiten en kippen bij, er wordt een hek om het stukje land gezet. Elektriciteit wordt aangelegd, een waterleiding volgt. Gezinnen groeien, in de plaats van caravans komen huizen. Jaren later, als het gemeenschapje is uitgegroeid tot een dorp of een stadje, wordt de nederzetting met terugwerkende kracht gelegaliseerd. Zelden besluit de Israëlische overheid nieuwe nederzettingen te ontruimen.

Dat beleid staat in schril contrast met Palestijnse dorpen, waar zonnepanelen, een waterput of zelfs een rijtje vers geplante boompjes al voldoende zijn om Israëlische bulldozers te doen uitrukken. Israël gebruikt voor de sloop verschillende argumenten – de benodigde bouwvergunningen ontbreken, het terrein is tot ‘militaire zone’ verklaard, of Israëlische organisaties doen een beroep op één van de vele rechtssystemen die historisch in het gebied hebben gegolden om het Palestijnse recht op de grond betwisten. Wat de argumenten ook zijn, het resultaat is vrijwel altijd gelijk: niet lang nadat de Palestijnen de grond hebben verlaten, verschijnen de eerste caravans.

De nederzetting Beitar Illit in 1997 en 2018Foto Reuters

Levensvatbare staten

Hoewel Pompeo zegt vrede dichterbij te willen brengen, raakt met deze beleidswijziging de mogelijkheid van twee levensvatbare staten nog verder uit zicht. „De [Amerikaanse] regering is bezig de kernelementen te ontmantelen waaruit de traditionele benadering van een tweestatenoplossing bestond”, zegt analist Aaron David Miller in The Times of Israel. Pompeo’s toespraak past bij een reeks eerdere stappen van de regering-Trump die het vredesproces ondergraven. Zo erkende de Amerikaanse president Jeruzalem als hoofdstad van Israël, terwijl ook de Palestijnen Oost-Jeruzalem als hoofdstad van een toekomstige Palestijnse staat claimen; Trump liet de Amerikaanse ambassade vanuit Tel Aviv verplaatsen naar Jeruzalem. Ook stopte de Amerikaanse regering de financiering van UNRWA, de VN-organisatie voor Palestijnse vluchtelingen, en trok daarmee en passant de definitie van Palestijnse vluchtelingen in twijfel. Tot slot zinspeelde Trumps ambassadeur in Jeruzalem David Friedman op Israëls „recht” om delen van de Westelijke Jordaanoever te annexeren, nadat de Amerikaanse president dit voorjaar de annexatie van de Hoogvlakte van Golan had goedgekeurd. Een al twee jaar geleden aangekondigd vredesplan van Trumps schoonzoon Jared Kushner laat ondertussen nog steeds op zich wachten. Door de nederzettingen niet langer als illegaal te zien, diskwalificeert de Amerikaanse regering zich in de ogen van de Palestijnse regering - wederom - als vredesbemiddelaar.

‘Historische waarheid’

De Israëlische demissionair premier Benjamin ‘Bibi’ Netanyahu reageerde verheugd op de uitspraken van Pompeo. „Dit beleid geeft een historische waarheid weer – dat het Joodse volk geen buitenlandse kolonisten zijn in Judea en Samaria [de Israëlische term voor de Westelijke Jordaanoever ]”, aldus Netanyahu. De timing van de Amerikaanse beleidswijziging wordt algemeen gezien als een steuntje in de rug voor de gekwelde premier, die een dezer dagen hoort of hij, zoals verwacht, wordt vervolgd in drie corruptiezaken.

Woensdag loopt voor Netanyahu’s rivaal Benny Gantz de deadline af om een kabinet te vormen. Hoewel de kans klein is dat hij daarin slaagt, vreest Netanyahu dat Gantz een minderheidsregering zal vormen met steun van de Palestijns-Israëlische partijen. Ook als Israël afstevent op een derde verkiezingsronde, de waarschijnlijkste optie, kan Bibi de Amerikaanse steun goed gebruiken; dan is het een welkom startschot voor zijn zoveelste verkiezingscampagne. Dinsdag ging hij alvast op toernee – in Gush Etzion, één van de grootste nederzettingenblokken.

De nederzetting Maale Adumim in 1997 en 2018Foto Reuters

De nederzetting Ofra in 1997 en in 2014Foto Reuters

De nederzetting Havat Gilad in 2002 en 2018Foto Reuters