PFAS-schadeclaim van werkgevers is niet afdwingbaar

Compensatie Werkgeversvoorman Hans de Boer wil minstens een half miljard van de staat wegens schade voor bouwers en grondverzetters. Maar juridisch ontbreekt de basis.

Door de nieuwe PFAS-norm liggen veel bouwprojecten stil. Hans de Boer van VNO-NCW wil geld van de staat voor getroffen bedrijven.
Door de nieuwe PFAS-norm liggen veel bouwprojecten stil. Hans de Boer van VNO-NCW wil geld van de staat voor getroffen bedrijven. Foto Sem van der Wal

Tussen de 500 miljoen en 1 miljard euro. Dat is het bedrag dat VNO-NCW-voorzitter Hans de Boer van het kabinet wil, nadat hij vorige week de miljoenenclaim vanwege PFAS-schade al had aangekondigd. Zondag kleurde hij het in bij tv-programma Buitenhof.

PFAS is de verzamelnaam voor chemische stoffen met water-, vet- en vuilafstotende eigenschappen. Je vindt ze terug in bijvoorbeeld koekenpannen en blusschuim. Door de strenge tijdelijke PFAS-norm die minister Stientje van Veldhoven (Milieu, D66) deze zomer bekendmaakte, leiden volgens VNO-NCW zeker vierduizend bouw- en grondverzetbedrijven grote schade. Grond die meer dan 0,1 microgram PFAS per kilo bevat, mag vanwege die norm sinds oktober niet meer verplaatst worden. Daardoor liggen veel bouwprojecten stil.

De Boer legde zondag strijdbaar uit hoe Van Veldhoven beginselen van behoorlijk bestuur had geschonden door belangen niet goed af te wegen en onevenredige schade toe te brengen aan de bouw. „Ze was gewaarschuwd door gemeenten, waterschappen en onszelf”, zei de werkgeversvoorman. „Zij heeft niet willen luisteren.”

Om de megaclaim van zijn achterban te gelde te maken, schetste De Boer twee juridische routes: de overheid aanpakken via de civiele rechter of via de bestuursrechter. Omdat de eerste weg „lang en bloederig” is , wil VNO-NCW „nadeelcompensatie” afdwingen via de bestuursrechter. De Boer wees op „een mogelijkheid” daartoe in de Algemene wet bestuursrecht (Awb), als een „belangenafweging niet goed gemaakt is” door de staat.

Geen wettelijke basis

Klein probleem: volgens experts in overheidsaansprakelijkheid bestaat die mogelijkheid van De Boer niet. „Dit staat niet in de wet”, zegt advocaat Bart Roozendaal van AKD. „Er is geen enkele grondslag waarmee Van Veldhovens besluit van deze zomer tot een aanspraak op nadeelcompensatie kan leiden.”

Dat stelt ook Berthy van den Broek, docent staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Utrecht. Weliswaar ligt al sinds 2013 een wet op de plank om nadeelcompensatie op te nemen in de Awb, maar die is nog niet geïmplementeerd. „Dit soort claims weghouden bij de bestuursrechter is precies de reden.”

Zowel Roozendaal als Van den Broek benadrukt bovendien dat de kern van De Boers redenering niet klopt. De PFAS-norm van 0,1 microgram die deze zomer tot stand kwam, is een zogeheten algemeen verbindend voorschrift. Daar kun je überhaupt geen beroep tegen aantekenen bij de bestuursrechter.

Na ruggespraak met de juridische afdeling erkent een woordvoerder van VNO-NCW-woordvoerder dit. Waar het de werkgeversorganisatie om te doen is, is „buitenwettelijke nadeelcompensatie”. Maar ook deze benadering stuit op problemen. Die compensatie is namelijk niet juridisch afdwingbaar. „Het is eigenlijk niets anders dan geld vragen aan het kabinet”, zegt Roozendaal.

De advocaat geeft de kokkelvisserij als voorbeeld, die in het verleden een tegemoetkoming kreeg voor inkrimping van de vloot. „Dat noemde men toen buitenwettelijke nadeelcompensatie, maar het was gewoon een politieke stap om de branche tegemoet te komen.”

Lees ook: De baggersector ligt bijna stil door strengere norm

Onderhandelen

Daarmee lijkt de civiele rechter de enige juridische optie voor VNO-NCW, en dat is de route die De Boer als „lang en bloederig gevecht” kenschetste.

„De staat is om twee redenen een moeilijke tegenstander in dat soort zaken”, legt hoogleraar massaschade Ianika Tzankova van de universiteit van Tilburg uit. „De staat vat zaken heel principieel op en procedeert haast per definitie door tot de hoogste rechter. Bij private partijen spelen ook financiën een rol in de overweging om door te procederen, bij de staat niet.”

Tzankova wijst erop dat het juridische proces door de nieuwe Wet afwikkeling massaschade per 1 januari wel korter wordt. Nu moeten nog twee procedures gevoerd worden: eerst om onrechtmatig handelen vast te stellen en vervolgens om de schade vast te stellen. Dat kan straks in een keer bij dezelfde rechter.

Dat neemt niet weg dat de PFAS-kwestie voor VNO-NCW en de bouwbedrijven een moeilijke zaak blijft. Van den Broek: „Misschien heeft meneer De Boer wel gelijk dat het zorgvuldigheids- en evenredigheidsbeginsel zijn geschonden, maar dan zie ik alsnog wat beren op de weg.” Zo is de door Van Veldhoven ingestelde norm tijdelijk (waarschijnlijk tot 1 december 2019) en blijkt uit eerdere rechtszaken dat niet snel compensatie wordt toegekend wanneer de overheid milieumaatregelen treft. „Het verkrijgen van schadevergoeding lijkt mij een heel lange weg. Dit heeft meer weg van een poging om toezeggingen voor elkaar te krijgen om iets te doen aan de nadelige gevolgen voor de sector.”