Profiel

IDFA: Hoe beelden kunnen verhullen en liegen

IDFA: found footage-programma Het programma ‘Re-releasing history’ toont documentaires die collages van archiefbeelden zijn. Zo laten filmmakers zien hoe beelden kunnen liegen.

American-footballspeler Marsawn Lynch is niet scheutig met woorden in interviews, liever doet hij gewoon zijn werk, in ‘Marshawn Lynch – A History’. Foto Andrew Tat
American-footballspeler Marsawn Lynch is niet scheutig met woorden in interviews, liever doet hij gewoon zijn werk, in ‘Marshawn Lynch – A History’.

Foto Andrew Tat

„Yeah”, „Bedankt voor het vragen” en „Ik ben dankbaar”. American-footballspeler Marshawn Lynch is niet zo scheutig met antwoorden bij interviews. In 2013 stopte hij zelfs helemaal met het praten tegen de pers. Hij volstaat met „Ik ben alleen hier omdat ik dan geen boete krijg.” Want in zijn contract staat dat hij na afloop van een wedstrijd zijn verplichte persmoment moet hebben.

Veel van zijn uitspraken worden internetmemes. Obama leent een andere uitspraak van Lynch: „I’m just ’bout that action.” Daden, geen woorden. Lynch’ onwil met de pers te praten geeft hem een stoïcijns imago, een imago dat voor een bepaald deel van Amerika verergert als Lynch blijft zitten bij het spelen van het volkslied. „Great disrespect” twittert Trump.

De documentaire Marshawn Lynch: A History laat zien wat er achter het beeld van de zwijgende running back zit. Het is een van de elf films uit het focusprogramma Re-releasing history dat bestaat uit zogenaamde found footage-films: documentaires die beelden recyclen. Dat kan officieel archiefmateriaal zijn, maar ook amateurfilms of van YouTube geplukte clips. De maker drukt er zijn of haar stempel op door het materiaal te herschikken, waardoor de oorspronkelijke context verandert en een nieuwe betekenis ontstaat.

Een goed voorbeeld is het uit voorlichtingsfilms, nieuwsbeelden en contemporaine liedjes bestaande The Atomic Cafe (1982). Het is een opeenvolging van filmfragmenten die het Amerikaanse volk de indruk moeten geven dat het wel meevalt met de gevolgen van een atoomoorlog. Dat het niet simpelweg een kwestie van ‘duck and cover’ is, zoals een hilarisch voorlichtingsfilmpje Amerikaanse scholieren wil doen geloven, maakt de film tussen de regels door afdoende duidelijk. En zo doet The Atomic Cafe wat veel found footage-films doen: het toont de discrepantie tussen voorgeschoteld beeld en werkelijkheid. Wat werkelijkheid lijkt, is niet altijd de waarheid. Beelden kunnen liegen. Found footage-films onthullen wat er achter beelden verscholen zit.

Veel meer dan de traditionele, observerende documentaire onthullen en betogen dit soort creatief gemonteerde films iets. In het geval van Marshawn Lynch postuleert maker/samensteller David Shields aan de hand van zo’n zevenhonderd duizelingwekkend gemonteerde filmfragmenten dat het zwijgen van footballster Lynch teruggaat tot de Black Panthers, tot de notie dat zwarten door witten alleen gedoogd worden als ze ongevaarlijk entertainment bieden en tot het idee dat de zwarte man sowieso altijd angst inboezemt. In Shields’ optiek is Lynch een ‘trickster hero’, de held die fungeert als disruptor. Lynch verzet zich tegen de idee dat hij een dier in de dierentuin is, een tentoongesteld object om witten te plezieren. Wat gebeurt er als het dier wel terugkijkt, maar niets terugzegt?

Zo nodig je de kijker mee te denken met de maker: de toeschouwer moet wat hij ziet actief decoderen en (her)interpreteren. Een actieve kijkhouding die vergemakkelijkt wordt doordat het archiefmateriaal betreft. De historische afstand tussen het moment van kijken en het moment van filmen zorgt voor een objectievere blik. Waarbij de kijker door de maker natuurlijk gestuurd wordt naar een herinterpretatie van de beelden en zich vervolgens realiseert: hoe kan ik dat al die tijd verkeerd hebben gezien of zelfs niet hebben gezien?

Lees ook, op IDFA: Achttien tips voor IDFA

Ogenschijnlijk geluk

Dat beelden iets verhullen of zelfs liegen, blijkt ook uit de persoonlijke documentaire For One More Hour with You (2002) van Alina Marazzi. Die is samengesteld uit home movies van Marazzi’s moeder, die op 33-jarige leeftijd zelfmoord pleegde. Waarom deed zij dat? De amateurbeelden laten grotendeels een gelukkige vrouw zien, een beeld dat wordt tegengesproken door haar dagboekfragmenten, waarin een intelligente vrouw aan het woord is die klein is gehouden door haar ouders en twijfelt aan het moederschap en haar huishoudtaken. De ogenschijnlijk gelukzalige home movies zijn in feite een performance die een valse werkelijkheid van het gelukkige bourgeoisgezin scheppen. Door vooraf duidelijk te maken dat haar moeder jong stierf, dwingt Marazzi de toeschouwer de home movies te herinterpreteren, op zoek naar tekenen van een aangekondigde dood. Zo laat Marazzi de kijker twijfelen aan het waarheidsgehalte van het getoonde. Found footage-film mediteert op metaniveau op het genre van de documentaire: wat zien we eigenlijk, wat zit er tussen de beelden?