Reportage

Hongkong staat in de vechtstand, een dialoog is ver weg

Escalatie protesten Nu de Technische Universiteit is veranderd in een slagveld lijkt er voor demonstranten en politie in Hongkong geen uitweg meer. De partijen vechten door, terwijl ze weten dat gesprekken nodig zijn.

Een activist staat op de uitkijk met pijl en boog voor de politie in Hongkong.
Een activist staat op de uitkijk met pijl en boog voor de politie in Hongkong. Foto Thomas Peter/Reuters

Een demonstrant die met pijl en boog een politieman in zijn kuit schiet. Studenten en sympathisanten die hoge vuren laten oplaaien bij de ingangen van de Technische Universiteit van Hongkong.

Explosies. Traangas. Waterkanonnen met een chemisch middel dat de huid irriteert. De politie die op de vroege maandagochtend een inval doet om de universiteit te ontruimen, maar daar niet in slaagt. Studenten die proberen uit de universiteit te ontsnappen, maar die daar evenmin in slagen. De patstelling in Hongkong is inmiddels compleet.

Scholen blijven ook dinsdag nog gesloten. Wegen, bruggen en tunnels waren maandag deels ontoegankelijk. De metro reed langs gesloten stations, waar eerder in het schemerlicht van de paar nog brandende tl-buizen de leuzen op de muren nog net te zien waren.

Hoe anders was het afgelopen zondag in de sjieke Foreign Correspondents Club, die tussen de villa’s op Hong Kong Island ligt. Er hangt een televisiescherm waarop de onlusten te volgen zijn, maar het geluid is uit en in de club zelf heersen rust, beschaving en voorkomendheid.

Christine Loh, kort haar, bril en houthakkersblouse, zit met een kopje koffie aan tafel. Tot 2017 maakte ze deel uit van de regering van Hongkong en nu is ze lid van Hongkong Vooruit, een burgerorganisatie die een uitweg probeert te vinden uit de crisis die al bijna een half jaar duurt. Ze staat bekend om haar gematigde positie.

Regering zo goed als verlamd

Loh ontvangt achter elkaar een hele trits mensen die van haar willen weten of zij soms wél een oplossing heeft. Niemand anders lijkt nog een idee te hebben, of zelfs maar na te denken over een uitweg. De regering onder leiding van Carrie Lam is zo goed als verlamd en verschuilt zich achter de politie. Die moet de kolen maar uit het vuur halen.

Loh spreekt perfect Engels met een upper class Brits accent. „Op een gegeven moment moet er hoe dan ook weer gepraat worden”, zegt zij stellig. „We zijn allemaal mensen. En natuurlijk is er ook na het geweld van deze week nog een dialoog mogelijk. Iedereen weet dat we uiteindelijk een overeenkomst moeten bereiken met mensen die we nu als vijand zien. De overheid weet dat. En de demonstranten diep in hun hart ook.”

Luister ook: Waarom de protesten in Hongkong aanhouden

Loh is in gesprek met ervaren bemiddelaars uit Zuid-Afrika, Noord-Ierland en andere voormalige conflictgebieden, om te kijken wat Hongkong van hen kan leren. Niet iedereen gelooft in haar oproep tot dialoog. Een columnist schreef op de onafhankelijke nieuwssite Hong Kong Free Press: „Een forum van zakenlui, academici en professionals om vrede en gemoedelijkheid terug te brengen naar een geslagen en gebroken Hongkong – het kostte me moeite niet te lachen. Of anders: te huilen.”

De kans op een dialoog is de komende tijd inderdaad klein. Waarschijnlijker is dat het verzet wordt neergeslagen. Dan wordt de harde kern gearresteerd en bestraft voor relschoppen, waarop in Hongkong een celstraf van maximaal tien jaar staat.

‘Moordenaars’ en ‘honden’

Iedereen is moe. Een deel van de demonstranten bivakkeert al dagen onder primitieve omstandigheden en met beperkte middelen op de universiteitscampus. Ze kunnen er nu niet meer weg, want dan pakt de politie ze meteen op. Vanaf zondag probeert de politie de universiteit in te nemen, maandag werden ruim honderd demonstranten gearresteerd toen zij probeerden uit te breken. Naar schatting waren er maandag nog enkele honderden demonstranten op het terrein.

Ook de dertigduizend politiemensen raken aan het eind van hun Latijn door het eindeloze aantal keren dat ze worden ingezet en door wat ze te verduren krijgen. Demonstranten schelden ze de huid vol – ‘moordenaars’ en ‘honden’ zijn het. Hun namen en die van hun kinderen worden op internet gezet, adres incluis, waarna ze ook daar worden getreiterd en gehinderd. Sommigen krijgen bijvoorbeeld enorme hoeveelheden maaltijden thuisbezorgd die actievoerders in hun naam bestellen.

De politie vierde in december nog trots en met veel steun van de bevolking zijn 175-jarig bestaan. Nu zullen er nog weinig trotse agenten over zijn. Dat de politie zoveel aan legitimiteit heeft verloren, heeft te maken met hun gedrag, maar nog meer met hun positie.

De politie vertegenwoordigt, soms tegen wil en dank, een overheid met een steeds beperktere legitimiteit. Er zijn in Hongkong nu eenmaal geen vrije verkiezingen. Als de steun voor de overheid afneemt, daalt die voor de politie bijna automatisch mee. Sommige agenten zitten ermee dat ze tegen mede-Hongkongers vechten.

Klachten over de politie

Daarbij zijn er ook steeds meer klachten over het gedrag van de politie. Fiona Cheung, een moeder die eerder aan deze krant vertelde dat ze altijd samen met haar dochter ging demonstreren, laat die dochter inmiddels thuis. „Het is echt te onveilig voor haar om nog naar die demonstraties te gaan”, zegt Cheung. „Ik ga zelf nog wel. Dan doe ik een beroep op de agenten om de kinderen voorzichtig te behandelen. Maar daar luisteren ze niet meer naar.”

Het is dan ook een wonder dat er tot nu toe niet meer doden zijn gevallen bij de protesten. Tot nu toe overleed er nog niemand door een politiekogel, ook al is er al een aantal keren met scherp geschoten.

De politie benadrukt, ook maandag in verschillende communiqués, dat ze zo min mogelijk geweld gebruikt. De rechten van minderjarigen bij ondervragingen worden nadrukkelijk in acht genomen, zo stelt de politie. Gewonde studenten mogen eerst naar het ziekenhuis voordat ze worden verhoord.

Zetstuk van de Partij

Zullen de demonstranten op een gegeven moment, moe en gedecimeerd, bereid zijn om met de overheid te praten? En wil de overheid dat ook echt? Nu lijkt dat er niet naar. De demonstranten zien Carrie Lam als een zetstuk van de Communistische Partij van China (CPC), de grote vijand achter de schermen.

Christine Loh vindt dat er zowel dialoog met de lokale overheid als met de partij moet komen: „Je moet hoe dan ook met beide een modus vinden als je politieke veranderingen wilt.” Ook dat inzicht delen de studenten in hun hart vast wel, denkt Loh.
Toen ze dat zei, wist ze nog niet dat China zich dinsdagochtend nadrukkelijker met de politieke situatie in Hongkong is gaan bemoeien. De Commissie voor Juridische Zaken in China heeft zich openlijk gekeerd tegen een besluit van het hooggerechtshof van Hongkong. Het hof noemde maandag het verbod op het gebruik van maskers, dat vorige maand werd ingevoerd, in strijd met de grondwet omdat de „fundamentele rechten” van de bevolking te zeer zou beperken. De Chinese autoriteiten hebben gezegd dat het hof daar niet over gaat. Het aan het Permanente Comité van het Nationaal Volkscongres om te bepalen of wetten die de regering van Hongkong maakt overeenstemmen met de grondwet van Hongkong.
Loh gelooft in dialoog. Praten kan wat haar betreft ook zonder dat de demonstranten eerst stoppen met protesteren; dat zouden de studenten immers als een overgave zien.

„Veel Hongkongers zien de CPC als een stenen muur, een instantie waarmee je helemaal niets kunt. Maar wie zegt dat? Waarom zou je niet proberen met ze te praten? Ze zijn toevallig wel de regering van wat ook míjn land is.”

Maar dat is nu precies wat de demonstranten niet meer accepteren. Een steeds grotere groep wil geen Chinees meer zijn, al helemaal geen onderdaan van de CPC, alleen nog Hongkonger. Deze mensen liepen bij eerdere protesten met rode posters waarop de sterren van de Chinese vlag de vorm van een hakenkruis hadden gekregen. Op andere affiches was het gezicht van Carrie Lam half van haarzelf, half van Hitler.

‘Niet de kwade genius’

Maar Loh ziet de CPC niet als de kwade genius die alles in Hongkong wil verwoesten. „Ze hebben alleen wel een heel duidelijke bottom line: Hongkong maakt deel uit van China. Ik vind dat we dat wel kunnen accepteren”, zegt Loh. „Als we dat toezeggen, dan denk ik dat de CPC ons in ruil veel ruimte geeft om Hongkong te besturen zoals we zelf willen.”

Kan het principe van ‘één land, twee systemen’, dat de laatste tijd zo op de proef is gesteld, worden hersteld na deze grote crisis? Volgens dat idee is China alleen verantwoordelijk voor het buitenlands beleid en de defensie van Hongkong, en is er verder zelfbestuur. „Misschien niet in de vroegere vorm”, denkt Loh, „maar ik denk wel dat we ons zelfbestuur voor een goed deel kunnen behouden.”

Daar geloven de demonstranten niets van. Zij geven alleen op als ze daar met geweld toe gedwongen worden.

Dit artikel is dinsdagochtend geactualiseerd met een uitspraak van de Chinese Commissie voor Juridische Zaken.