Reportage

Politiemacht houdt acties bij Sinterklaasintocht in toom

Intocht Sinterklaas In negen steden werd dit weekend gedemonstreerd door tegenstanders én voorstanders van Zwarte Piet. Dat verliep, ondanks spanningen vooraf, rustiger dan vorig jaar.

Tegenstanders van Zwarte Piet (linkervak) en tegenstanders (rechtervak) tijdens de Sinterklaasintocht in Groningen.
Tegenstanders van Zwarte Piet (linkervak) en tegenstanders (rechtervak) tijdens de Sinterklaasintocht in Groningen. Foto Reyer Boxem

Aan het Wilhelminaplein, in het centrum van Leeuwarden, is de sfeer gespannen. Tegenover zo’n dertig demonstranten van actiegroep Kick Out Zwarte Piet (KOZP) verzamelt zich een steeds groter wordende groep tegenstanders. Ze schreeuwen naar de actievoerders – „oprotten stumperds!” – en zingen luidkeels „schaam je rot”.

Zo’n vijftien agenten vormen met getrokken wapenstok een boog rondom de demonstranten. Iedereen die niet bij de intocht van Sinterklaas lijkt te passen, spreken ze aan. Jongemannen met zwarte Northface-jasjes – vaak gedragen door voetbalhooligans – sturen ze weg, soms hardhandig. „Jullie hebben hier niets te zoeken!”

De politie duwt en dreigt, maar kan niet voorkomen dat de groep pro-pieten tot enkele honderden groeit. Ze gooien pepernoten en eieren richting de demonstranten. Wie aan de voorkant wordt weggestuurd, probeert aan de achterkant bij de anti-Zwarte Piet-demonstranten te komen. Agenten met honden en wapenstokken voeren meerdere charges uit.

Toch komt het in Leeuwarden niet tot een echte confrontatie tussen het voor- en tegenkamp. Er zijn goede voorzorgsmaatregelen genomen. Het afgezette demonstratievak is een stuk ruimer dan vorig jaar, agenten zitten er kort op en zeker acht supporters van de plaatselijke voetbalclub Cambuur kregen vrijdag te horen dat ze niet naar de intocht mochten komen, op straffe van een stadionverbod.

Tientallen tot honderden agenten

In negen steden werd dit weekend gedemonstreerd door tegenstanders én voorstanders van Zwarte Piet. Ondanks spanningen vooraf verliepen die protesten een stuk rustiger dan vorig jaar. Toen moesten in verschillende steden anti-Zwarte Piet-demonstranten ontzet worden door politie nadat ze waren aangevallen door hooligans. In Leeuwarden raakten hardekernsupporters van Cambuur slaags met de politie toen ze richting de KOZP-demonstranten renden.

De sinterklaasintocht in Groningen Foto Dieuwertje Bravenboer

Dit jaar bleven, in het hele land, grote ongeregeldheden uit. Er was een handvol arrestaties, onder meer zaterdag bij de landelijke intocht van Sinterklaas in Apeldoorn, waar de extreemrechtse beweging Pegida aanwezig was. Het meest ingrijpende incident was zondag in Den Bosch, waar de voetbalwedstrijd FC Den Bosch-Excelsior werd stilgelegd vanwege racistische spreekkoren tegen Excelsior-speler Ahmad Mendes Moreira. Die verklaarde na afloop onder meer te zijn uitgemaakt voor ‘Zwarte Piet’.

Voor die relatieve rust was wel een grootschalige politie-inzet nodig. In de meeste protestgemeenten waren tientallen tot honderden agenten op de been, en vaak ook nog de Mobiele Eenheid. Burgemeesters hebben geleerd van de gewelddadige confrontaties van vorig jaar, zo bleek. Er was goed nagedacht over de plek van de demonstratievakken, de politie hield voortdurend contact met de KOZP’ers en er waren busjes om de demonstranten veilig naar hun vak te brengen, en terug. „Voor zover ik heb gezien, hebben de burgemeesters goede keuzes gemaakt,” zegt Berend Roorda, universitair docent demonstratierecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. „Ja, er waren veel agenten op de been. Maar gezien de hevigheid van het debat over Zwarte Piet kon dat niet anders.” In september was Roorda een van de sprekers tijdens een snelcursus demonstratierecht van het ministerie van Binnenlandse Zaken, waar zo’n 90 burgemeesters en ambtenaren op af kwamen.

Ook de actievoerders zelf zijn professioneler geworden, zo bleek dit weekend. Zo zorgden ze in sommige steden voor een eigen ordedienst en voerden ze van te voren uitvoerig overleg met de autoriteiten.

In Alkmaar had de nieuwe, plaatselijke actiegroep Alkmaar Kan Het de demonstratie strak georganiseerd. De gemeente zorgde voor een bus vanaf het station en een politie-escort door onder meer een ME-bus. In de bus kregen de demonstranten – een man of tachtig – een watervaste stift om het telefoonnummer van een advocaat op hun arm te zetten, in geval van arrestatie. Het demonstratievak naast de Grote Sint Laurenskerk was ingericht met een mobiele wc. Vijf demonstranten met rode petjes vormden een ordedienst. Er waren zelfs hapjes. „Dit was het best gefaciliteerde KOZP-protest ooit,” aldus de aanwezige KOZP-voorman Jerry Afriyie na afloop.

Lees een eerder interview met KOZP-voorman Jerry Afriyie

KOZP demonstreerde dit jaar in gemeenten waar Zwarte Piet nog helemaal of gedeeltelijk zwart is – om lokale bestuurders onder druk te zetten. Het beeld was op veel plekken hetzelfde. Anti-Zwarte Piet-demonstranten, in meerderheid wit, die vanuit hun demonstratievak leuzen naar de intocht scanderen als ‘Zwarte Piet is zwart verdriet’ en ‘No more blackface’. En tegendemonstranten – soms zwart geschminkt, vaak voetbalhooligans met vuurwerk en blikjes bier – die ‘Sinterklaas, wie kent hem niet’ zingen en ‘schaam je kapot’ naar de actievoerders roepen. Of erger.

In sommige steden worden de activisten ook door voorbijgangers uitgescholden. „Mongolen”, krijgen demonstranten in Emmen te horen. En: „Vuile buitenlanders, rot op naar je eigen land.”

„Wat een teringlijers zijn jullie”, roept Selina (18) in Dordrecht, terwijl ze de demonstranten en zichzelf filmt met haar telefoon. „Ik hoop dat jullie niet in Dordt wonen.”

„Ik ben ook niet trots op mijn stad”, reageert een KOZP’er.

Overal langs de route

De pro- en anti-Zwarte Piet-demonstranten mochten overal langs de route van de intocht demonstreren. In Groningen stonden de twee groepen maar een paar meter van elkaar verwijderd, gescheiden door twee rijen dranghekken – een opstelling waar van tevoren kritiek op was geweest. Maar ook daar wist de politie met een kordate aanpak escalatie te voorkomen.

De landelijke Sinterklaasintocht in Apeldoorn Foto Dieuwertje Bravenboer

Vrijwel nergens werd de route op het laatste moment verlegd omwille van de veiligheid, zoals in voorgaande jaren. Het gebeurde alleen in Emmen, waar de protesten dit jaar het grimmigst waren. Vijf tegenstanders van Zwarte Piet stonden hier tegenover tientallen pro-Pieten. Onder hen kampers, kinderen met capuchons en ook leden van de Brigata Fanatico, de harde supporterskern van voetbalclub Emmen. Mannen die hun gezicht hadden omwikkeld met zwarte sjaals gooiden met rookbommen. De politie wist de zaak te beteugelen door charges met wapenstokken uit te voeren en de pro-Pieten met politiebusjes te omsingelen.

NRC volgde de intocht van Sinterklaas dit weekend in zeven steden

En Den Haag? Dat was in de weken voor de intocht het landelijke epicentrum van de strijd rond Zwarte Piet. Pro-Pieten verstoorden er vorig weekend op gewelddadige wijze een besloten vergadering van KOZP. Zaterdag hingen er langs de route van de intocht honderden posters met de tekst ‘Den Haag houdt van Zwarte Piet, niet van zeurpieten’. Op de posters was het gezicht van Zwarte Piet vervangen door dat van KOZP-voorman Jerry Afriyie.

Toch bleef het ook in de hofstad rustig. Dat was in belangrijke mate te danken aan het besluit van KOZP en aanverwante organisaties om niet langs de route te demonstreren – ondanks toestemming van de burgemeester. Ze hadden ook een eigen ordedienst bij zich de honderden demonstranten samen met de politie escorteerde en omringde.

Onprettig en intimiderend was het voor de anti-Zwarte Piet-demonstranten dit jaar opnieuw – ondanks de massale politieinzet. Maar ze kwamen ook een stapje dichter bij hun doel. In Hoorn en Eindhoven, waar ook demonstraties gepland waren, beloofde het stadsbestuur vanaf volgend jaar alleen nog maar roetveegpieten in te zetten. Daarop besloot KOZP op het laatste moment om de demonstraties af te blazen.

En er was zelfs, heel voorzichtig, sprake van toenadering tussen voor- en tegenstanders. In Leeuwarden stapt Jacob, een pro-Piet, als de Sint voorbij is gekomen op de woordvoerder van KOZP af. Ze discussiëren even. Daarna zegt Jacob dat hij blij is dat de politie het gesprekje toeliet. „Niet dat ik nu echt anders denk over Zwarte Piet, maar…” – knikje naar de KOZP-woordvoerder – „mijn boosheid richting hem is nu wel weg.”

Bijdragen: Eppo König (Dordrecht), Wubby Luyendijk (Emmen), Patricia Veldhuis (Nijmegen), Mark Middel (Groningen), Kasper van Laarhoven (Leeuwarden), Wilfred Takken (Alkmaar) en Titia Ketelaar (Den Haag).

Correctie (18 november 2019): in een eerdere versie van dit artikel stond dat pro- en anti-Zwarte Piet-demonstranten in Nijmegen niet langs de route van de intocht mochten demonstreren. Dat is onjuist en is hierboven aangepast.