'Ze proberen elke rechter die op hun pad komt te verpletteren'

Polen De onafhankelijkheid van de rechtspraak in Polen staat onder druk. Rechters wordt de mond gesnoerd.

De justitiële hervormingen stuiten op veel kritiek. Ook vorig jaar gingen veel Polen de straat op.
De justitiële hervormingen stuiten op veel kritiek. Ook vorig jaar gingen veel Polen de straat op. Foto Radek Pietruszka / EPA

Rechter Wojciech Laczewski neemt de telefoon op in de auto. Hij is onderweg naar zijn accountant. „Die heb ik nodig nu ik voor mezelf begin”, legt hij uit. Na vijftien jaar bij de arrondissementsrechtbank in Warschau is Laczewski (43) vanaf deze week rechter af. Uit het vak gepest door zijn eigen regering. „Ze maken de Poolse rechtsstaat kapot met hun zogenaamde hervormingen. En proberen elke rechter die op hun pad komt te verpletteren”, zegt hij.

Treiteren, intimideren, beschimpen, bedreigen en zelfs vervolgen: Poolse rechters die kritiek hebben op de ingrepen van conservatief-nationalistische regeringspartij PiS hebben er continu mee te maken. Wie lastig zijn, krijgen bagger over zich heen op de publieke omroep, sociale media en reclameborden. Ze lopen promoties mis en worden overgeplaatst.

En ze kunnen voor een in 2017 opgericht disciplinair tribunaal gesleept worden. Een nieuwe kamer van het Hooggerechtshof, volledig gevuld met PiS-gezinde rechters. Laczewski moest er vorige week verschijnen, in een van de strafzaken die de staat tegen hem heeft aangespannen. „Een schertsvertoning”, noemt hij het. „Publiek werd de zaal uitgestuurd en mij werd het recht ontnomen mezelf te verdedigen.”

De Europese Commissie verzet zich tegen de disciplinaire praktijk en Poolse rechters zijn zelf naar het Europees Hof gestapt. Dat doet dinsdag uitspraak over de rechtmatigheid van de tuchtmaatregelen en het daarvoor gecreëerde tribunaal. De advocaat-generaal sprak in zijn advies vooral zorgen uit over de selectie van de tuchtrechters. Die is in handen van de Raad voor de Rechtspraak, een voorheen autonoom orgaan dat PiS onder politieke controle heeft geplaatst. Eerder tikte het Hof van Justitie Polen op de vingers omdat het met onmiddellijke ingang de pensioenleeftijd van rechters had verlaagd. Beide kwesties raken de onafhankelijkheid van de rechtspraak.

Lees ook: Met nieuwe achterban groeit Poolse regeringspartij PiS

‘Agenten van de oppositie’

Tientallen rechters zijn inmiddels onderwerp van nietszeggende tuchtonderzoeken. Zo werd Monika Frackowiak, rechter in Poznan, vorige week voor de vijfde keer gesommeerd een verklaring af te leggen. Ditmaal is de klacht dat ze in een aantal zaken het schriftelijk vonnis niet binnen de wettelijke termijn van twee weken had ingeleverd. „Dat vernam ik overigens via de regeringsgezinde media. De officiële brief kwam, zoals gebruikelijk, pas nadat het gelekt was”, zegt Frackowiak met een diepe zucht.

Ze loopt inderdaad achter, maar dat geldt volgens haar voor 70 procent van de Poolse rechters. „De werkdruk is enorm. Ik moet dit jaar zeshonderd zaken behandelen, het dubbele van een paar jaar terug.” De meeste rechters worden er nooit op aangesproken, maar zij al na overschrijding van een paar dagen. Dat is geen toeval. Frackowiak (45) is een van de actiefste woordvoerders van Iustitia, de voornaamste Poolse belangenorganisatie van rechters.

Andere zaken moeten rechters ‘ontmaskeren’ als agenten van de oppositie. Zo werd een onderzoek naar Dorota Zabludowska (44) uit Gdansk ingesteld om een uitspraak na de moord op de burgemeester van haar stad. In januari werd Pawel Adamowicz tijdens een liefdadigheidsconcert neergestoken door een gestoorde man die het op politici van de oppositie had voorzien. Zabludowska reageerde op Twitter: „Dit is waar haatzaaien toe leidt.”

Een tweede procedure kwam nadat zij, wegens haar inzet voor onafhankelijke rechtspraak, was geëerd door diezelfde burgemeester. „Volgens de aanklacht heb ik een steekpenning van hem aangenomen, maar hij zat niet in de commissie die de prijs toekende en ik heb het geld direct aan een goed doel geschonken.” Ze kan er nu om lachen. „Als je een rechter bent die zich heeft uitgesproken tegen de regering en er is nog géén disciplinair onderzoek naar je ingesteld, voel je je overgeslagen.”

Er zijn magistraten aangepakt omdat ze een T-shirt droegen met ‘Grondwet’ erop, spraken op een rockfestival of les gaven op een universiteit. Bij de meest kritische rechters zijn tuchtaanklagers in hun eerdere uitspraken gedoken om op basis daarvan een zaak te beginnen. Die zijn vooral bedoeld als waarschuwing aan tot nu toe zwijgende rechters: waag het je ook uit te spreken, en we pakken jou als volgende.

Toen PiS – wat staat voor Recht en Rechtvaardigheid – in 2015 aan de macht kwam, was het eerste wat zij deed de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht knevelen. Die had in een eerdere regeringsperiode verschillende ongrondwettelijke plannen van de partij geblokkeerd.

Direct werd het Constitutioneel Hof gevuld met sympathisanten. De minister van Justitie kreeg een dubbelfunctie als hoofd van het Openbaar Ministerie. Vervolgens werd geprobeerd rechters van het Hooggerechtshof met pensioen te dwingen. In plaats van rechters kiest het parlement tegenwoordig de leden van de Raad voor de Rechtspraak. Die op hun beurt de nieuwe tuchtkamer samenstellen.

Bij verkiezingen vorige maand behield PiS zijn meerderheid in het parlement. Partijleider Jaroslaw Kaczynski kondigde aan nu ook de lagere rechtbanken grondig aan te willen pakken. Een elitaire kaste van rechters daar vormt „het laatste obstakel” voor voltooiing van zijn plannen, zei hij op televisie. Kaczynski zegt de rechterlijke macht te willen zuiveren van resten van het communisme. De gemiddelde leeftijd van de ongeveer negenduizend Poolse rechters is echter 42 jaar. Mensen die hij aanpakt, gingen net naar de middelbare school toen het communisme bezweek.

Trollende twitteraars

De meeste tuchtzaken bereiken de nieuwe disciplinaire kamer nooit. Onderzoeken duren maanden of jaren en worden vooral gebruikt om iemands eerdere uitspraken of persoonlijke informatie te lekken naar bevriende journalisten of Twitter-trollen. Deze zomer bleek een staatssecretaris van Justitie deze online campagnes persoonlijk aan te sturen. Hij stapte op, maar niemand gelooft dat hij of zijn mededaders vervolgd zullen worden.

Lees ook: In Polen zet de regering zelfs de geschiedenis naar haar hand

De zaak van Wojciech Laczewski is van een andere orde dan de meeste tuchtkwesties. In 2015 veroordeelde de rechter uit Warschau een prominente PiS-politicus. Mariusz Kaminski, het voormalig hoofd van het Poolse anticorruptiebureau, kreeg drie jaar cel voor machtsmisbruik. Maar nadat PiS dat jaar twee verkiezingen won, werd hem gratie verleend. Kaminski werd vervolgens baas van de Poolse geheime dienst, rechter Laczewski werd vervolgd voor het lekken van geheime informatie en het geven van een valse verklaring.

Na lang wikken en wegen heeft hij besloten op te stappen en advocaat te worden. Sommige collega’s zien dat als capitulatie, zelf legt hij het anders uit. „Het is vreselijk als het hele staatsapparaat van je land zich tegen je richt”, zegt Laczewski. „Ik kon de rechtsstaat en de grondwet nauwelijks verdedigen, want als rechter kun je geen vijand van de regering zijn. Daarom stap ik op: ze zijn niet van een rechter af, ze hebben er een vijand bij.”

Correctie (18 november 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat de Poolse regering de pensioenleeftijd van rechters had verhoogd. Ze had die juist verlaagd. Dat is hierboven aangepast.