Opinie

Je kunt niet met iedereen ruzie hebben

In Europa

Op 24 augustus 1993, tijdens een drankovergoten diner, beloofde de Russische president Boris Jeltsin zijn Poolse collega Lech Walesa dat Polen lid kon worden van de NAVO. Walesa kreeg die belofte zwart op wit. Dat schrijft Sylvie Kauffmann, adjunct-hoofdredacteur van Le Monde, deze week. Zij voerde gesprekken met voormalige Poolse en Russische ministers, die destijds niet bij het diner mochten zijn maar de volgende ochtend alles deden om het akkoord tussen hun presidenten te verzilveren dan wel te torpederen.

Dit verhaal doet ertoe. De Franse president wil de Europese banden met Rusland aanhalen. Emmanuel Macron ziet het westerse bondgenootschap afkalven. De NAVO-veiligheidsgarantie wankelt. Intussen wordt China militair assertief, tot op de noordpool. Dit dwingt Europa, volgens Macron, tot een ‘reset’ met Rusland. Je kunt niet met iedereen ruzie hebben. Macron wil Rusland deel maken van de Europese veiligheidsarchitectuur. Europese landen zijn diep verdeeld over dit plan. Daarbij: om een reset te doen, moet je begrijpen waar het fout is gegaan. En waar ging het fout, met Rusland?

Rusland zegt dat het probleem bij ons ligt. Bij de té snelle NAVO-uitbreiding met centraal-Europese landen. Polen, Hongarije en Tsjechië werden in 1999 lid. Slowakije, de Baltische republieken, Slovenië, Roemenië en Bulgarije in 2004. Albanië, Kroatië en Montenegro volgden later. Volgens president Poetin „vernederde” de NAVO Rusland daarmee. Het Westen zou de val van de Sovjet-Unie hebben uitgebuit door, tegen de afspraken in, oude Europese bondgenoten van Moskou snel het westerse kamp in te trekken.

Is dat zo? Wat waren dat voor afspraken? Met die vraag zijn historici al jaren bezig. Hier komt het verhaal van Kauffmann langszij.

Toen Jeltsin op die augustusdag naar Warschau vloog om Walesa te zien, was de Muur al vier jaar weg. Veel centraal-Europese landen wilden bij de NAVO. Maar ze durfden niets te doen zonder zegen uit Moskou. Ze zaten op de wip en wilden duidelijkheid. Walesa zei, toen Jeltsin was geland: laten we à deux dineren vanavond. Zo geschiedde. De Poolse minister van Defensie, Janusz Onyszkiewicz, zat elders in het gebouw met zijn Russische collega. Hij vertelde Le Monde: „Mijn taak was om hem vast te houden, zodat hij niet naar Jeltsin ging.” De twee presidenten dronken elkaar onder de tafel – „diplomatie met andere middelen” – maar produceerden wel een tekst waarin Jeltsin beloofde zich niet te verzetten als Polen lid werd van de NAVO.

De toenmalige Russische minister van Buitenlandse Zaken, Andrei Kozyrev, zat ook in een andere kamer. Hij schrijft in zijn boek The Firebird dat Jeltsin hem ’s avonds laat de tekst toonde, met handtekeningen. Jeltsin was beschonken en „kon geen drie woorden zeggen”. De volgende ochtend, bij wat Alka-Seltzers, probeerde Kozyrev de tekst te torpederen. Hij zette drie glazen op tafel: het Westen, centraal-Europa en Rusland. Als het middelste glas naar de ene kant beweegt, betoogde hij, moet de andere kant interveniëren. En vice versa. „We moeten alles houden zoals het is.” Ook zijn collega van Defensie verzette zich. Waarop Walesa zei: „U bent een formidabele generaal, maar politiek moet u aan ons overlaten.” Toen praatte hij op Jeltsin in, over twee echte democraten die verantwoordelijkheid nemen voor een historisch akkoord. Dat werkte. De tekst werd wat vager gemaakt, maar Jeltsin wilde niet terugkomen op zijn belofte van de avond ervoor.

Zo wordt geschiedenis gemaakt. En wij erven dit. Of liever, we erven twee percepties. Onyszkiewicz vergelijkt het met een schizofreen die denkt dat hij een muis is. De dokter geneest hem. Maar op een dag roept de man: „Dokter, daar zit een kat!” U weet toch dat u geen muis bent, zegt de dokter. „Ja, maar weet die kat dat ook?”

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.