De taser komt. Wat zijn de risico’s?

Vier vragen over de taser Met een stroomstootwapen kan de politie verdachten zonder verder geweld overmeesteren. Zijn er risico’s?

Pepperspray, een wapenstok, handboeien, een portofoon, een mobiele telefoon, een multitool, een patroonhouder, een bonnenboekje, een zaklamp, latex handschoenen en een pistool – aan hun koppel dragen Nederlandse politieagenten al behoorlijk wat mee. Daar komt de komende tijd ook nog een geel stroomstootwapen bij. Deze vrijdag stemt de ministerraad in met het besluit van minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) om het wapen toe te voegen aan de basisuitrusting van agenten. De politie wil het wapen al heel lang, omdat het gebruikt kan worden in situaties waar pepperspray niet toereikend is, maar schieten met een pistool te ver gaat.

Lees over het kabinetsvoornemen: Kabinet maakt geld vrij voor stroomstootwapens politie

Sinds februari 2017 hebben vier politie-eenheden succesvol proefgedraaid met het stroomstootwapen: Rotterdam, Amersfoort, Zwolle en Noord-Nederland. Het wapen is volgens de politie effectief, en ermee dreigen is vaak al voldoende om een gewelddadige situatie onder controle te krijgen. Maar het is ook omstreden. Mensenrechtenorganisaties zoals Amnesty International waarschuwen juist voor de mogelijk ernstige medische gevolgen die het gebruik van een stroomstootwapen kan hebben. In het Verenigd Koninkrijk zijn volgens Amnesty sinds het wapen daar is ingevoerd al achttien mensen overleden nadat het tegen hen gebruikt was. In de Verenigde Staten registreerde persbureau Reuters al meer dan duizend taserdoden. Is geraakt worden door Thomas A. Swift’s Electric Rifle (Taser) schadelijk voor de gezondheid?

1 Hoe werkt een taser?

Een stroomstootwapen (Taser is de merknaam) heeft de vorm van een blokkerig pistool en kan op twee manieren gebruikt worden. In de dart mode vuurt hij twee kleine harpoentjes af, die met meterslange, lichte stroomdraden aan het pistool verbonden blijven. Zodra ze de huid of de kleren van het doelwit raken, blijven ze hangen dankzij een weerhaakje, en ontstaat er een gesloten stroomkring - ook als het pijltje tot vijf centimer boven de huid zit. De belaagde krijgt vijf seconden lang een schok met snelle stroompulsen die ervoor zorgen dat een paar tellen lang alle spieren samentrekken en hij de controle erover verliest. Hierdoor kan hij zonder verder geweld overmeesterd worden.

De spanning van de Taser X2, die de Nederlandse politie gebruikt, is maximaal 50.000 volt wanneer er geen stroomcircuit is. Bij een gesloten circuit is de piekspanning 1.400 volt. Die gaat gepaard met een lage stroomsterkte van 1,3 milliampere, waardoor de schok beperkt blijft.

Met de dart mode kan een agent een verdachte op 3 tot 7 meter afstand raken. Dankzij twee laserstralen kan die zien waar de pijltjes terechtkomen.

De tweede stand is de stun mode: door iemand met de taser aan te raken, krijgt die een pijnlijke schok. Die werkt niet verlammend.

Stroomstootwapens worden wereldwijd in 107 landen gebruikt. In de VS zijn ze in 45 staten ook voor burgers te koop, veelal zonder verdere restricties.

2 Is de stroomstoot schadelijk voor de gezondheid?

Om die prangende vraag te beantwoorden bracht Michel Dückers van het Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg (Nivel) met zijn team alle wetenschappelijke kennis over de gezondheidseffecten van blootstelling aan stroomstootwapens in kaart. Deze zomer leverden ze het rapport aan het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van Justitie en Veiligheid. „We richtten ons daarbij op het gebruik in de dart mode, naar de stun mode is weinig onderzoek gedaan”, aldus Dückers.

Bij de meeste mensen zijn kleine wondjes de enige schade

Michel Dückers onderzoeker

„Bij een verlammende stroomstoot door het lichaam zou een effect op het hartritme of de ademhaling het meest voor de hand liggen. Voor geen van deze zaken hebben wij in de medische literatuur aanwijzingen gevonden na 5 tot 15 seconden gebruik van de taser”, zegt Dückers. „Bij de meeste mensen die door een taser zijn geraakt, zijn kleine wondjes op de plek waar de pijltjes het lichaam zijn binnengedrongen de enige schade. En soms was een tijdelijke stijging van de bloeddruk meetbaar.”

Meer dan duizend onderzoeken vonden Dückers en zijn team. Twaalf daarvan waren van goede kwaliteit, nog eens 22 konden ook nog net door de beugel. In geen van die onderzoeken werd blijvende schade gezien. „Die studies waren wel klein en bestonden uit gezonde proefpersonen, vaak zelfs fitte politieagenten. Dat is niet vergelijkbaar met de praktijk, waar het doelwit minder gezond kan zijn, verward of psychotisch, of onder invloed van alcohol of drugs.”

Of die kwetsbare groepen gevoeliger zijn, is niet duidelijk. „Dergelijk onderzoek is alleen gedaan met dieren, en dat hebben wij niet meegenomen omdat je dat niet kunt vertalen naar de mens”, aldus Dückers. Een stroomstoot van vijf seconden van een taser had ook geen effect op de werking van een pacemaker, bleek uit een kleine studie.

3 Gaat het weleens mis?

In het vuur van de strijd gaat het er natuurlijk anders aan toe dan in een gecontroleerde onderzoekssetting, waar de stroomdraden vaak netjes met klemmetjes worden vastgezet. Er wordt in de wetenschappelijke literatuur ook melding gemaakt van gevallen, meestal in de VS, waarbij het tasergebruik ongelukkig uitpakte voor het doelwit. De scherpe pijltjes kunnen terechtkomen op nare plekken, blijkt uit die casus-beschrijvingen. Zo is er iemand bij wie het pijltje in een vingerkootje belandde, een ander kreeg het in zijn keel en er zijn twee gevallen waarbij de pijl de longen raakte en een klaplong veroorzaakte. Bij 37 mensen kwam de dart in of in de buurt van het oog terecht, en is er zelfs een ongelukkige man die een taserpijltje in zijn balzak kreeg.

Een ander risico: iemand kan vallen door de stroomschok en iets breken. Een Amerikaanse studie meldde zestien incidenten waarbij de getaserde op zijn hoofd viel en hierdoor zelfs overleed. Een ander rapport beschrijft hoe iemand zichzelf stak met het mes dat hij in zijn hand had, door de plotselinge samentrekking van zijn spieren. Ook scheuren er wel eens spieren of breken botten door deze abrupte spierspanning. In één geval leidde de stroomstoot tot een epileptische aanval. En tot slot zijn ook ernstige en soms fatale gevallen in de VS beschreven waarbij mensen brandwonden opliepen doordat de taser werd afgevuurd in de buurt van ontvlambare stoffen, bijvoorbeeld bij een verwarde suïcidale man die de gaskraan in zijn huis had opengedraaid. Toen een agent de taser afschoot, explodeerde het huis.

„Bij elk geweldsmiddel dat wij gebruiken om iemand te overmeesteren of geweld in te dammen is er kans op letsel”, zegt Frank Paauw, hoofdcommissaris van de politie in Amsterdam en verantwoordelijk voor het stroomstootwapen. „Ook bij het gebruik van pepperspray kan iemand ongelukkig vallen, als we iemand tegen de grond werken kan hij iets breken, de beet van een politiehond kan nare wonden geven, om nog maar niet te spreken van een schotwond.” Agenten maken in elke situatie de afweging welk middel het beste is, zegt Paauw. „Juist bij agressieve, onberekenbare, sterke tegenstanders die een gevaar voor zichzelf of de omgeving vormen, is een stroomstootwapen de beste manier om met de minste lichamelijke schade iemand te overmeesteren.”

Alle 143 personen die met een stroomstoot zijn overmeesterd in de bijna drie jaar durende Nederlandse proefperiode, zijn na afloop gecontroleerd door een arts of verpleegkundige, zegt Paauw. „Wij willen dat blijven doen als het wapen is ingevoerd.”

4 Vallen er ook doden?

Al met al zijn er dus geen aanwijzingen voor langdurige schadelijke gevolgen voor de gezondheid door het stroomstootwapen, als dat zorgvuldig wordt gebruikt. „Dat komt overeen met eerder onderzoek, en met de ervaringen van de Nederlandse politie tijdens de proef”, zegt Otto Adang, lector aan de Politieacademie en bijzonder hoogleraar veiligheid en collectief gedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij had de leiding over de evaluatie van de proef.

Toch was Amnesty International na het eerste jaar van de Nederlandse proef kritisch over het gebruik van stroomstootwapens, en sprak van „onaanvaardbare gezondheidsrisico’s”: de taser was gebruikt bij mensen die al waren geboeid, of die in een politiecel of separeerruimte van een ggz-instelling zaten, en soms kregen mensen zes of zeven stroomstoten. En persbureau Reuters houdt een lijst bij met mensen die sinds 2000 in de VS zijn gestorven na tasergebruik, vaak in combinatie met andere vormen van geweld. De teller staat op 1.081.

„De kritiek van Amnesty gaat met name over het gebruik van de stun mode, en over het gebruik bij geboeide mensen die nog erg agressief bleven”, zegt Adang. „Dat is inderdaad niet wenselijk.” Stunnen helpt niet bij het onder controle houden van een persoon, het geeft alleen een pijnprikkel, zegt hij. „Daarnaast is de duur van de stroomstoot bij stunnen niet begrensd, waardoor de kans op disproportioneel gebruik groot is. De stun mode past ook niet bij de reden waarom het stroomstootwapen gewenst is: gevaarlijke personen op afstand kunnen uitschakelen”, zegt Adang. „Daarom is na onze aanbeveling na het eerste proefjaar stunnen niet meer toegestaan, tenzij het om noodweer gaat. De stun mode is tijdens de laatste proefperiode niet meer gebruikt.”

Na de eerste proef is ook de stroomstootduur van de taser beperkt tot 5 seconden. De schok kan maximaal drie keer worden gegeven.

De fatale incidenten in de VS zijn niet toe te schrijven aan het stroomstootwapen, volgens Adang. „Dat zijn stuk voor stuk situaties waar meerdere vormen van geweld zijn gebruikt, soms met drie agenten tegelijk. Vaak hebben de slachtoffers drugs gebruikt, of hadden ze een onderliggende hartziekte. Die optelsom kan leiden tot een fatale afloop. Het is onmogelijk om dan een van de geweldsmiddelen als oorzaak aan te wijzen.”

„De context van de Amerikaanse politie is overigens totaal onvergelijkbaar met die in Nederland”, zegt Adang. „Wij hebben een nationale politie, een eenvormige uitrusting, een eenvormige en jarenlange opleiding. En bij ons zijn vuurwapens in de maatschappij niet toegestaan. De afwegingen die onze agenten maken zijn daardoor heel anders.”

„Vrijwel alle onderzoeken zijn gedaan met oudere tasermodellen zoals de X26”, zegt Nivel-onderzoeker Dückers. „De Nederlandse politie werkt met de nieuwere X2. Die heeft een lager voltage, kan maximaal drie keer een schok van 5 seconden geven, en de stun mode kan worden uitgezet. Dan verwacht je nog minder van de beschreven effecten.”

Het stroomstootwapen, mits zorgvuldig en afgewogen gebruikt, levert geen gezondheidsrisico’s op voor gezonde mensen, concludeert Dückers. „Als het stroomstootwapen wordt toegevoegd aan het arsenaal, moet het gebruik ervan goed worden gedocumenteerd, vindt hij. „Het is ook geen wapen dat je in een fractie van een seconde trekt”, zegt Adang. „Het dwingt een gebruiker om na te denken, het is het meest complexe wapen dat de politie dan heeft.”