Opinie

De geschiedenis gaat Macrons richting op

Luuk van Middelaar

Een pittige analyse had Emmanuel Macron in The Economist: Europa staat aan de rand van het ravijn en verdwijnt als het zichzelf niet als grootmacht organiseert, geplet tussen de VS en China. Helaas gingen de meeste reacties erover of het wel verstandig was van de Franse president de NAVO „hersendood” te verklaren. Niet zo, nee. Het Kremlin was opgetogen en prompt moest bondskanselier Merkel nerveuze Oost-Europeanen kalmeren; zij deed Macrons woorden af als „drastisch”. Zo miste de lucide alarmkreet van de Franse president doel. Hij wilde de boel opjutten, anderen meenemen, maar werd als Cassandra weggezet.

Toch komt zijn gelijk nog. De geschiedenis beweegt de kant op die Macron schetst. Ook Merkel zei reeds na een half jaar Trump, in mei 2017, dat Europa „voor een stuk” het lot in eigen handen moest nemen. Maar mag er dan ook naar worden gehandeld? Bijvoorbeeld bij de defensie-uitgaven (in Duitsland nu 1,4 procent van het bbp)?

Terecht stelt Macron dat Trump geen bedrijfsongeval is. Het was diens voorganger Obama die vanaf 2013 het gat in Syrië liet vallen waar IS in sprong, het was Obama die de blik naar China wendde en van Europa een grotere veiligheidsinspanning vroeg. Na Trumps presidentschap, of het nu in 2020 of 2024 is, zal de wereld niet in een trans-Atlantische groef terugvallen. Europa staat er steeds meer alleen voor, terwijl de dreigingen – heus niet enkel uit Rusland, zoals de NAVO soms doet geloven – toenemen.

The Atlantic schreef dat Macron zich gedraagt als De Gaulle, de Franse president die in 1966 de commandostructuur van de NAVO verliet. Zeker staat Macron in een Franse traditie van machtsdenken. Hij vindt dat je defensie- en buitenlandpolitiek in de EU anders moet aanpakken dan bietenprijzen en visquota, hij zoekt voor Europa een eigen positie tussen de grootmachten („niet elke vijand van mijn vriend moet ook mijn vijand zijn”) en ziet in de NAVO vooral geopolitieke onvolwassenheid, geen levensverzekering, zoals de Polen of Balten.

Toch zijn er twee beslissende verschillen. Ten eerste was de Koude Oorlog een allesverzengende ideologische strijd tussen vrijheid en dictatuur. De Gaulles tartende manoeuvres jegens Washington hielden zo iets hypocriets: natuurlijk kon Frankrijk niet Moskous kant kiezen. In een wereld van naakte machtsblokken – die van Xi, Poetin en Trump – verliest de waardendimensie aan structurerend vermogen. Ten tweede: terwijl De Gaulle in de jaren 60 met dedain sprak over de Brusselse instellingen, wil Macron de EU met overtuiging versterken. Zonder zijn geloof in Frankrijks missie te verliezen weet hij dat zijn land zonder Europees bondgenootschap niet zal overleven.

Wat vindt Den Haag van Macrons alarmkreet? Terwijl buitenlandminister Luns voorop ging om De Gaulle te dwarsbomen, klinkt nu geen kritiek. In de woordenstrijd tussen Merkel en Macron kiest Rutte liever geen partij. De premier zal niet gauw de NAVO hersendood verklaren. Toch is de anti-Franse reflex – in ons land teruggaand tot Willem III en Lodewijk XIV – stilletjes op zijn retour. Macron zegt wat de premier in februari in Zürich uitsprak: Europa moet zich dringend als macht organiseren, geopolitiek bedrijven.

Lees ook: In onzekere wereld is macht geen vies woord

Ook valt op hoe graag Nederland meedoet met Franse defensieplannen. Terwijl het eerste ministeriële treffen van Macrons paradepaardje, het Europese Interventie Initiatief, in Parijs plaatsvond (2018), was het vervolg dit jaar in Hilversum. Kleine tekenen van koerswending. Als historicus voelt ook Rutte hoe snel de wereld verandert. Hopelijk houdt hij na alle stikstofperikelen nog zuurstof over om het ook zijn kiezers thuis te vertellen.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof en hoogleraar Europees recht (Leiden).

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.